این نظریه ـ که با نام «برچسب‌زنی»[١] شهرت یافته[٢] ـ به پیامدهای بین کج‌رفتاری و جامعه هم‌نوا، بویژه عوامل رسمی کنترل اجتماعی می‌پردازد. برچسب‌زنی، نظریه‌ای فرآیندی است و تحلیل‌های آن، بر واکنش‌های دیگران (کسانی که قدرت تعریف رفتار کسی و برچسب زدن به او را دارند) نسبت به افراد یا کنش‌ها و ارزیابی منفی از آن، متمرکز است. بر طبق این نظریه، برچسب زدن به شخص، ممکن است وی را به سوی رفتارهایی در جهت نقش مرتبط با برچسب، هدایت کند؛ حتی اگر آن صفت، کوچک‌ترین شباهتی با وی نداشته باشد. مردم، معمولاً رفتار فرد برچسب زده شده را به نحوی گزارش می‌کنند که گویی رفتاری نابهنجار را توصیف می‌کنند و معمولاً از برچسب‌های شناخته شده برای عموم، استفاده می‌کنند که ممکن است در مورد فرد، صادق باشد یا نباشد. این فرآیند، باعث می‌شود تا رفتار مردم و تعاملات آنها را با فرد برچسب خورده، دچار تغییر سازد.[٣]

ریشه‌های قرن بیستمی این نظریه، مدیون مطالعات علمی فرانک تاتِن بام است. او در کتابش، جرم و جامعه، معتقد است که فرآیند ارتکاب جرم، در نتیجه فرآیند برچسب‌زنی تعریف، و تفکیک می‌شود. توصیف و توضیح این امر واضح است. آدمی از نسبت دادن صفات ناپسند از سوی دیگران به خود، ناراحت می‌شود و به دنبال راه فراری می‌گردد تا خود را از خیال‌پردازی دیگران برهاند.[٤]

حال ما در این پژوهش، در پی یافتن پاسخ‌های حدیثی به محورهای نظریه برچسب‌زنی هستیم. در این مسیر ابتدا، با توان محدود خویش به جستجوی در نظریه برچسب‌زنی پرداختیم، نتیجه این جستجو را در قالب محورهایی، دسته‌بندی کردیم. این محورها را، بر منابع حدیثی، عرضه کرده و محصول در قالب توصیف و تنسیق گزاره‌ها و تحلیل‌های حدیثی ناظر به این مقوله‌ها، ارائه می‌شود.

ابتدا نباید تصور شود این کار به منزله سخن نهایی احادیث در باره نظریه برچسب‌زنی و یا حتی پرسش‌هایی است که ما با آن به سراغ احادیث رفته‌ایم؛ چون ما در زمان کوتاه و محدودیت‌هایی که داشتیم (و با توجه به ضعف فراوان نگارنده) به جستجو پرداختیم. یقیناً نکاتی وجود دارد که ما از آن غفلت کرده‌ایم. امّا ادعای ما این است که از مجموعه احادیثی که ما با کلیدواژه‌های مشخصی به آن دست یافته‌ایم، این نکات استخراج شده است. بدیهی است که این کار تنها یک قدم مقدماتی و ناچیز در مسیر آن هدف سترگ است، ولی لازم است در مسیر این هدف والا تک‌نگاری‌های فراوانی انجام گیرد تا پس از آن بتوان به جمع‌بندی در این زمینه پرداخت.

مفاهیم

نظریه برچسب‌زنی

این نظریه ـ که با نام «برچسب‌زنی»[٥] شهرت یافته[٦] ـ به پیامدهای بین کج‌رفتار و جامعه هم‌نوا، بویژه

[١].نهج‌السعادة فی مستدرک نهج‌البلاغة، ج ١، ص ٥٥١ .

[٢]. همان، ص ٥٤٥.

[٣].به عنوان نمونه، حضرت برای تشویق مردم به راستگویی چنین فرموده‌اند: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ لِسَانَ الصِّدْقِ یجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمَرْءِ فِی النَّاسِ خَیرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ یأْکُلُهُ وَ یوَرِّثُهُ غَیرَهُ» ( محمودی، نهج‌السعادة، ج ٣، ص ١٣٥).

[٤].تمام‌ نهج‌البلاغة، ص ٥٠٥ .

[٥] کارشناس ارشد جامعه‌شناسی.

[٦].H. S. Beker.