مقالات فلسفی ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣٢ - حکمت صدر المتألّهین

دانشمند متخصّص پزشکی میخواهد صرفاً اکتشافات و ابتکارات خود را بنویسد، بدیهی است که فقط باید به نظریات خاص خود و به اکتشافات خود و به محصول تجربیات خویشتن بسنده کند و اگر در اینجا چیزی از دیگری بیاورد، اقتباس، بلکه سرقت تلقّی میشود.

اما گاهی همان پزشک میخواهد یک دوره کامل طب تألیف کند، که البته شامل نظریات شخصی خود او هم خواهد بود، بدیهی است که تمام دوره طب از اول تا آخر نمیتواند همه از لحاظ لفظ و معنی ابتکار باشد، بلکه قسمتهای عمده همان است که پیشینیان گفتهاند و مؤلّف غالبا از عین عبارت پیشینیان استفاده میکند. وضع صدرالمتألهین چنین وضعی است. اقتباسات آن فیلسوف از دیگران در چیزهایی است که مربوط به این است که او میخواسته یک دوره فلسفه بنویسد، نه در نظریات خاص خود او که ارکان فلسفه او شمرده میشود و مشخصات سیستم فلسفی او به شمار میآید.

شگفت این است که مرحوم درّی به برخی از تیترهای فصول اسفار اشاره میکند که عیناً با تیترها و عناوین رسائل شیخ منطبق است.

گویی مرحوم درّی انتظار داشته که عناوین فصول اسفار هم میبایست یک سلسله عناوین دیگر باشد و برای این جهت آن مرحوم به برخی از عناوینی که در مباحث «عشق» اسفار در جلد سوم آمده است اشاره میکند که از رساله عشق بوعلی اقتباس شده است. شگفتتر اینکه در بعضی از موارد، آن مرحوم توجهی نکرده که اگر عنوان فصل یکی است، محتوا کاملا متفاوت است. مثلًا آن مرحوم میگوید فصلی که در امور عامه اسفار باز شده است تحت عنوان «الحقّ ماهیته إنّیته» مقتبس از دیگران است، ولی توجه نکرده است که صدرالمتألهین این فصل را در دو جا آورده است، هم در «امور عامّه» و هم در «الهیات بالمعنی الاخص» و مخصوصاً در «الهیات بالمعنی الاخص» بنا بر اصول و مبانی خاص خود ابتکاری به خرج داده که نظریات پیشینیان در این باب به کلّی منسوخ شده است هر چند حاجی سبزواری در حاشیه اسفار میخواهد از گذشتگان دفاع کند ولی به جایی نمیرسد.