مقالات فلسفی ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢ - مقدمه

ابی اصبیعه نقل کردهاند که اکثر مباحثات (نه همه) مسائلی است که بهمنیار سؤال کرده است [١]. عبدالرحمن بدوی که در ضمن کتاب ارسطو عندالعرب، مباحثات را به چاپ رسانده است نیز مینویسد:

«این کتاب در اصل سؤالاتی بوده از بهمنیار و کمی از ابومنصور بن زیله (شاگرد دیگر شیخ) و کمتری از دیگران.» [٢]

بنابراین چه مانعی دارد که آنچه در رسائل ابن سینا چاپ ترکیه آمده و قنواتی نیز نقل کرده همان «کمتری» باشد که بدوی اشاره کرده و یا جزء آن کمتر باشد.

ثانیاً، بر خلاف آنچه از ظاهر عبارت آقای دکتر مهدوی استنباط میشود، همه آن ١٦ مسأله در المباحثات نیامده است. تا آنجا که این بنده تفحص کرده فقط ٦ مسأله از این ١٦ مسئله در المباحثات به طور متفرق آمده است و بقیه در المباحثات وجود ندارد.

همان گونه که دیدیم فهرست نویسان آثار شیخ نیز در اینکه عدد سؤالات چند تا بوده اتفاق نظر ندارند، گاهی ١٠ و گاهی هم ٢٦ گفتهاند. خود آقای دکتر مهدوی احتمال میدهند که ده سؤالی که تحت عنوان «الاجوبة عن المسائل العشر» ذکر شده و منسوب به ابو القاسم جرجانی یا کرمانی است نیز مربوط به ابوریحان بوده است و بنابراین عدد سؤالات ٢٨ میشود.

در نامه دانشوران ذیل احوال بوعلی مینویسد:

«نقل است: بعد از وفات شیخ الرئیس، رساله جواب ابوریحان در رسید، ابو عبد اللّه معصومی که اجلّ شاگردان آن فیلسوف فرزانه بود به پاس نعمت تعلیم، یک یک جواب ابوریحان را رد کرده در رسالهای مدوّن داشت. گویند آن سؤالات و جوابات مجلدی شده و در اصفهان موجود است.» [٣]

اینجا احتمال دیگری پدید میآید و آن اینکه این ١٦ مسأله، از سؤال و جوابهایی باشد که بین ابوریحان و ابوعبد اللّه معصومی مبادله شده است و معصومی