فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ١٧ - و امّا ملل و نحل

كتاب الردّ على المعتزلة را نوشت. همچنين ابن قبه، ابو جعفر محمد بن قبه رازى است كه كتاب الانصاف را در امامت تأليف كرد.

و ابو سهل نوبختى، اسماعيل بن على بن نوبخت است كه كتاب الاستيفاء را در امامت نگاشت و همين سان كتابهاى: الردّ على الغلاة، كتاب حدوث العالم، كتاب الردّ على ابن الراوندى الملحد را نوشت.

نيز پسر خواهرش، ابو محمد حسن بن موسى نوبختى است كه كتاب الآراء و الديانات، و كتاب الردّ على اصحاب التناسخ و كتاب الامامة از تأليفات اوست.

و از آنان است: هشام جواليقى كه با ابو على جبائى در موضوع امامت مباحثه‌اى انجام داد و كتبى نيز بر رد وى نوشت كه از آن جمله كتاب الامامة است و مسعودى، صاحب مروج الذهب كه كتاب الامامة را در فروق بين مذهب اماميه و معتزله نگاشت تا نوبت به شيخ مفيد رسيد كه وى بيش از يكصد كتاب در موضوعات كلامى و بر ردّ فرق مخالف مرقوم داشت [٤٨]و شاگردش سيد مرتضى در شافى بر آراء معتزله در موضوع امامت از كتاب المغنى قاضى عبد الجبار ردّ نوشت.

از متكلّمان زيديه (از فرق شيعه) نيز كتبى بر مبناى مذاهب خود مخصوصا در مبحث امامت (كه قائل به امامت مفضول‌اند) تأليف شده است كه از آن جمله كتاب الامامة از حسن بن صالح بن حىّ (متوفاى ١٦٨ ه‌) است كه مردى فقيه و پارسا و از متكلّمان نامى زيديه است.

و امّا معتزله (پيروان و اصل بن عطاء متوفاى ١٣١ ه‌) مهمترين ميدانداران متكلمان اسلامى و مجادلات مذهبى از نيمۀ سدۀ دوّم تا چند قرن بعد، تحقيقا بزرگترين بخش كتابهاى ردّيه را نوشته‌اند؛ زيرا نخست آنان مواجه با زنادقه و ملاحده از فرق غير اسلامى بودند و پس از پيدايش اشاعره (در سدۀ چهارم) با اين فرقه كه به سلاح خود آنان (منطق و فن جدل) مجهز گرديده بودند، رودررو قرار گرفتند و بناچار در مجالس و محافل و يا در كتب و رسائل به ردّ آنان يا جواب اعتراضات مخالفان مى‌پرداختند.

از اين فرقه افراد مذكور در ذيل از شهرت بيشترى برخوردارند:

١-ابو هذيل علاّف، شيخ متكلّمان بصره (١٣٥-٢٢٦ ه‌) اولين كسى