فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ١٢ - و امّا ملل و نحل

راضى باللّه خليفۀ عباسى (خلافت از ٣٢٢ تا ٣٢٩ ه‌) كه مردى اديب و دانشمندان بود و در فلسفه و كلام اطلاعات عميقى داشت، رساله‌اى مبنى بر تخطئۀ حنبليها و ردّ عقايد آنان نوشت و به عنوان منشورى صادر نمود. [٢٠]

در دوران خلافت مستنصر، هشتمين خليفۀ فاطمى مصر (خلافت از ٤٢٧ تا ٤٨٧ ه‌) ، تبليغات اسماعيلى در كشورهاى اسلامى توسعه يافت. داعى او حسن صباح در ايران دستگاه مهمى برپا كرد و ناصر خسرو قباديانى هم كه عنوان حجت داشته در خراسان و ما وراء النهر براى او تبليغ مى‌كرده است. [٢١]

عضد الدوله قبل از اين كه بغداد را از تصرف عزّ الدوله بختيار بيرون بياورد، در فارس حكمران بود و چون معتزله در فارس قوت گرفته بودند، باقلانى (محمد بن طيب) را كه از پيشوايان اشاعره و امام متكلّمان بغداد به شمار مى‌رفت به شيراز دعوت كرد تا با معتزلۀ اين ديار به مناظره پردازد. باقلانى كه اين دعوت را پذيرفت تا پايان عمر عضد الدوله (سال ٣٧٢) در اين شهر مى‌زيست و از آن پس به بغداد بازگشت [٢٢]و در سال ٤٠٣ بدرود حيات گفت.

تاريخ مناظرات مذهبى در اسلام به زمان صحابۀ پيغمبر (ص) بر مى‌گردد. شايد اوّلين مناظره بعد از رحلت رسول اكرم (ص) ، در موضوع جانشينى آن حضرت روى داده باشد كه مهاجران و انصار در سقيفۀ بنى ساعده روياروى يكديگر ايستاده و هر يك براى شايستگى خود دلايلى اقامه كردند كه با ذكر حديثى از پيغمبر به نفع مهاجران پايان يافت و ابو بكر به خلافت رسيد.

سپس، در موضوع اولويت امر خلافت، بين عباس و شيخين-كه براى اقناع خاندان پيغمبر كه در اين ماجرا شركت نداشتند به منزل عباس رفته بودند-مجادله تكرار شد امّا عباس ادلۀ آن دو را رد كرد. [٢٣]

بعد، موضوع مزبور كرارا بين طرفداران على عليه السلام و خليفه؛ مورد بحث قرار گرفت. [٢٤]