فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ١٤ - و امّا ملل و نحل

كتيبه‌هاى مفصّلى از محل قوم به دست آمده كه حاكى از دولت عظيم آنها است.

اين دولت بزرگ كه از سبائيها آغاز و به حميريها ختم مى‌شود چهارده قرن عمر داشته و چهار مرحله را پيموده است.

دورۀ اوّل از آغاز تشكيل دولت سبائى تا حدود ٥٥٠ ق م است كه پايتخت آنها در شهر صرواح در شرق صنعا بوده است و از كتيبه‌ها نام پانزده مكرب به دست آمده كه يكى از اينها در اواخر سدۀ هشتم قبل از ميلاد سدّ مآرب را ساخت و بعدها پايتخت از شهر مرواح به شهر آباد و بزرگ مآرب انتقال يافت. [٢٩]

البته در قرآن راجع به اين قوم اشاراتى بيش نيست و جزئيات عقايد و نام فرمانروايان هر قوم مشخص نشده است، زيرا منظور قرآن از ذكر اين داستانها (قصص) بيان تاريخ اقوام نيست، بلكه عبرت گرفتن و پندآموزى از گذشتگان است، ولى با اين همه چنان كه ياد كرديم گوشه‌هايى از تاريخ اديان سالفه را بيان ساخته است.

راجع به فرق اسلامى، اولين مدرك مكتوب كه از زمان صحابه (نيمۀ اول سدۀ نخستين هجرى) مانده است، احتجاج على (ع) در جواب معاويه است كه طبرسى نقل نموده. [٣٠]

اين احتجاج در واقع رد شيعه بر عثمانيه است. زيرا معاويه در نامه‌اى به عنوان خونخواهى عثمان و طرفدارى وى، على (ع) و پيروانش را متهم به قتل عثمان مى‌نمايد و على (ع) در جواب وى با استدلالى محكم نوشتار او را رد مى‌كند. [٣١]مدارك منقول از همين عصر كه عقايد دو فرقۀ اسلامى در آن بيان شده و طرفين به ردّ و ايراد مبانى يكديگر پرداخته‌اند، فراوان است.

از جمله احتجاج على (ع) بر خوارج (كه پس از قضيۀ تحكيم، اين كار را غير مشروع و على (ع) را بر رضايت به اين امر، خطا كار بلكه كافر مى‌شمردند و على (ع) با استدلال به قرآن و سيرۀ پيغمبر به رد آنان پرداخته است) در كتاب پرارج احتجاج آمده است. [٣٢]

نيز مناظرۀ ابن عباس با حروريه (خوارج) كه ابن عبد ربه و ابن