نيز در نشستى ديگر آن حضرت را به بحث با عالم يهود، (رأس الجالوت) و بزرگ نصارى، (جاثليق) و مؤبد زردشتيان و عمران صابى وادار نمود كه ادلۀ هر يك و جواب آن حضرت را بطور مبسوط در كتابهاى توحيد صدوق و عيون اخبار الرضا (ع) و احتجاج طبرسى و بحار الانوار مجلسى [٤٦]ملاحظه مى‌فرمائيد.

در مجلسى، بشر مريسى دربارۀ خلق قرآن در محضر مأمون به مباحثه پرداخت كه شرح داستان وى در كتاب الحيوان جاحظ آمده است.

مباحثات و مناظرات علما و متكلمان اسلامى با صاحبان اديان و فرق مخالف خويش، خود حديث مفصلى است كه در اين مجال نگنجد.

و اصولا علم كلام و رواج آن بين مسلمانان انگيزه‌اى جز دفاع از حريم دين و مذهب نداشته است.

بنابراين كتبى كه در اين باره (كلام اسلامى) توسّط متكلمان نوشته شده يا جنبۀ رد بر مخالفان داشته است و يا تثبيت مدعاى خويش. مناسب مى‌نمايد در اينجا به پاره‌اى از كتابهاى كلامى كه مبتنى بر عقايد فرق اسلامى و جرح و تثبيت مذاهب مختلف است اشاره كنيم.

شايد نخستين كتبى كه دربارۀ فرق و ردّ مخالفان به ما رسيده است كتب شيعه و كمى بعدتر كتب معتزله باشد.

از عالمان مبرز شيعه كه علاوه بر مجادلات و مناظرات شفاهى به تأليف كتبى در ردّ مخالفان خود و مخصوصا مبحث امامت پرداخته است، هشام بن حكم [٤٧]است كه در فهرست ابن نديم نام پاره‌اى از كتب وى آمده است. مانند كتاب: الامامة، الردّ على الزنادقة، الردّ على من قال بامامة المفضول. . .

نيز مؤمن طاق، ابو جعفر، محمد بن نعمان احوال است كه كتاب الامامة و

[٤٤] -عيون اخبار الرضا، ج ٢/١٨٩، چاپ مصحح آقاى لاجوردى.

[٤٥] -احتجاج، ج ٢/٤٠١.

[٤٦] -مجلد چهارم (چاپ كمپانى) و ج ٩ و ١٠ چاپ جديد.

[٤٧] -متوفاى سال ١٧٩ يا ١٩٩ هجرى (الاعلام زركلى) .