فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ١٨ - و امّا ملل و نحل

است كه عقايد معتزله را بر اصول و قواعد فلسفى بنياد نهاد. وى در زمان مأمون به اوج شهرت خود رسيد.

٢-نظّام، ابراهيم بن سيار (متوفاى ٢٢٠ تا ٢٣٠ ه‌) شاگرد ابو هذيل و همعصر مأمون عباسى كه فرقۀ نظاميه به وى منسوب است.

٣-جاحظ، عمر بن بحر بصرى، شاگرد نظّام كه عمرى دراز كرد و به سال ٢٢٥ ه‌ درگذشت.

٤-ابو جعفر اسكافى صاحب كتاب نقض مقالات العثمانية (م ٢٤١ ه‌) كه در اين كتاب جاحظ را ردّ نموده.

٥-ابو عيسى ورّاق، محمد بن هارون (م ٢٤٧ ه‌) صاحب المقالات فى الامامة.

٦-ابو على جبائى (م ٣٠٣ ه‌) رئيس متكلّمان بصره و پيشواى فرقه جبائيه از فرق معتزله.

٧-ابو هاشم جبائى (م ٣٢١ ه‌) فرزند ابو على جبائى كه (بهمشيه) منسوب به وى‌اند.

٨-ابو الحسين خيّاط (م ٣٠٠ ه‌) استاد ابو على كه ردّى بر ابن راوندى ملحد نوشته.

٩-ابو القاسم بلخى (م ٣١٩ ه‌) شاگرد خيّاط.

١٠-قاضى عبد الجبّار همدانى اسدآبادى (م ٤١٥ ه‌) كه از ناحيۀ صاحب بن عبّاد قضاوت رى داشته و در بغداد مناظراتى با شيخ مفيد در امامت و مباحث مورد اختلاف اماميه و معتزله نموده است. قاضى بزرگترين كتاب كلامى معتزله را به نام المغنى در هفده مجلد تصنيف نموده است.

١١-أبو الحسين بصرى (م ٤٣٦ ه‌) شاگرد قاضى عبد الجبّار كه كتاب المعتمد فى اصول الدين را كه از امهات كتب معتزله است نوشته. از تأليفات او كتاب اصول الخمسه و كتاب الامامة است.

نامبردگان نوعا تأليفاتى در تثبيت عقيدۀ اعتزال و رد بر ساير فرق اسلامى دارند كه در فهرست ابن نديم و تاريخ التراث الاسلامى استاد سزگين و كتاب المعتزله زهدى حسن حار اللّه، و معجم المؤلفين كحّاله، و معجم المطبوعات العربية سركيس و كتاب ادب المعتزله عبد الحكيم بليغ و طبقات المعتزلة احمد بن يحيى المرتضى و غير اين كتب نام تأليفات آنان آمده است.