فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ٢٦ - تواريخ فرق اسلامى

است كه منصب قضاوت داشته و كتبى غير از اين كتاب نيز نوشته است. [٦٤]

دهم، كتاب الفرق و التواريخ كه به غزالى نسبت داده شده ولى مسلما از او نيست.

اينها نمونه‌اى از كتبى است كه دانشمندان اسلام در تاريخ اديان و مذاهب نوشته‌اند و آنچه را ياد كرديم بدين معنى نيست كه مؤلفى ديگر يا كتابى جز اينها در اين زمينه نيست، بلكه اين مشتى از خروار است و قطره‌اى از بحار دانش سلف صالح كه به ما رسيده، چه بسيار كتب ارزنده‌اى كه به تاراج حوادث از بين رفته و يا در گوشۀ كتابخانه‌ها گرد نسيان گرفته است، و چه بسيار كتبى كه انتشار يافته و از آنها اطلاعى نداريم.

در خاتمه مناسب است شمه‌اى از كوشش پژوهشگران معاصر را در زمينۀ اديان و مذاهب ياد كنيم كه از آن جمله است:

دائرة المعارف اسلامى كه توسط ونسينك و هفت تن از همكاران دانشمند وى به آلمانى و انگليسى و فرانسوى فراهم آمده و انتشار يافته است. اين كتاب از اصل انگليسى و فرانسوى به وسيلۀ جمعى از دانشمندان اسلامى [٦٥]از سال ١٣٥٢ ق به عربى ترجمه و با تعليقاتى از محققان در قاهره انتشار يافت كه تا آخر حرف (صاد) ضمن ١٤ جلد بزرگ در تهران افست و تجديد طبع شده است.

همچنين معلومات ارزنده‌اى در دائرة معارف القرن العشرين تأليف فريد وجدى مصرى آمده است كه مخصوصا راجع به فرق اسلامى منبع خوبى به شمار مى‌رود و خوشبختانه كتاب (ضمن ١٠ مجلد) چندين بار چاپ شده است.

ضمنا مآخذ ارزشمند زير نيز درخور قدردانى فراوان است:

دائرة المعارف بستانى (كه ضمن ١٠ مجلد بزرگ در بيروت انتشار يافته) و اخيرا توسط نوادۀ مؤلف بازنويسى و تكميل شده است دائرة المعارف شيعى استاد حسن الامين و دائرة المعارف استاد اعلمى و بخش اعلام كتاب المنجد لويس معلوف يسوعى، و بخش اعلام فرهنگ استاد معين (جلد ٥ و ٦) و لغتنامۀ شادروان دهخدا (كه توسط جمعى از محققان