در همين زمينه (ردّ بر خوارج) مناظرۀ عبد اللّه بن زبير است كه ابن عبد ربه نقل نموده [٣٤]و مناظرۀ هشام بن حكم با عبد اللّه بن اباض (پيشواى فرقۀ اباضيه از خوارج) [٣٥]و مناظرۀ عمر بن عبد العزيز با شوذب خارجى [٣٦]و مناظرۀ مؤمن طاق «شاگرد و صحابى امام صادق (ع)» با ضحاك شارى از رؤساى خوارج. [٣٧]

اين گونه مناظرات در دوره‌هاى بعد نيز بين طرفداران مذاهب اسلامى ادامه داشته است.

چنان كه در عصر حضرت صادق (ع) كه بازار مناظرات مذهبى از رونق شايان توجهى برخوردار بود، مباحثات و مناظراتى از آن حضرت و شاگردانش با زنادقه و ملاحده و نيز با فرق اسلامى به ما رسيده است كه از آن جمله مناظرۀ امام (ع) با ابن ابى العوجاء [٣٨]و احتجاج آن حضرت با زنادقه [٣٩]و احتجاج با معتزله [٤٠]و احتجاج با عمرو بن عبيد (رئيس فرقۀ مرجئه) مى‌باشد. [٤١]

در ايّام مهدى عباسى (١٥٨-١٦٩ ه‌) كه زنادقه و اهل اهواء زياد شده بودند، وى كه مسلمانى متعصب بود به تعقيب و قلع و قمع آنان پرداخت و بدين منظور ابن مفضل را واداشت تا كتابى در اصناف فرق بنويسد، سپس اين كتاب را در باب الذهب بغداد بر مردم مى‌خواندند. [٤٢]

گرمى بازار مجادلات مذهبى با روى كار آمدن مأمون كه خود از ميدانداران اين فن و از مشوّقان دانشمندان علم كلام بوده است، فزون گرديد.

مأمون خود در نشستى با ثنويان و اهل كتاب (يهود و نصارى) به مناظره پرداخت [٤٣]و در مجلسى ديگر با علماى وقت در موضوع افضليت على

[٣٣] -عقد الفريد، ج ٢/٢٣٢، مناقب ابن شهر آشوب، ج ١/٢٦٨.

[٣٤] -عقد الفريد، ج ٢/٢٣٧.

[٣٥] -مناقب ابن شهر آشوب، ج ١/٢٦٨.

[٣٦] -عقد الفريد، ج ٢/٢٤٢.

[٣٧] -مناقب، ج ١/٢٦٩.

[٣٨] -احتجاج طبرسى، ج ٢/٣٣٥.

[٣٩] -احتجاج طبرسى، ج ٢/٣٣٦.

[٤٠] -احتجاج طبرسى، ج ٢/٣٦٥.

[٤١] -احتجاج طبرسى، ج ٢/٣٦٧.

[٤٢] -اوائل المقالات، ص ١٨، نقل از رجال كشى.

[٤٣] -عقد الفريد، ج ٢/٢٢٣.