اسناد لانه جاسوسی آمریکا - دانشجویان مسلمان پیرو خط امام - الصفحة ٢٥٥ - دیوانسالاری
این اواخر هم رهبران روحانی در جنبش مخالفت با کمپانی نفت ایران و انگلیس (١٩٥٣ ١٩٥١)،
نقش برجسته ای بازی کردند، و به خاطر نقض قوانین مذهبی منتقد شدید و دائمی برنامه های اصلاحی
بودند. شورش خونین تابستان ١٩٦٣ (١٥ خرداد ٤٢ مترجم.) نتیجه تلاشهای دولت برای خاموش
کردن صدای انتقادآمیز یک روحانی بود. در دهه گذشته حوادث متعددی در رابطه با رهبران روحانی و
دانشجویان اتفاق افتاده است. تظاهرات اخیر ضد دولتی در اوایل ژوئن ٧٥ در شهر مذهبی قم باعث
دستگیری ٢٧٠ نفر گردید.
اطلاعات دقیقتر در رابطه با روحانیت در دسترس می باشد. شاید در حدود ٠٠٠/١٠٠ نفر روحانی
در ایران است که از پایین ترین طبقه روحانی (ملا) تا مجتهد هستند. به علاوه تعدادی هم افراد شبه روحانی
مثل نویسندگان کتب مذهبی، خوانندگان مذهبی و خوانندگان قرآن وجود دارند. چند سال قبل درآمد
سالیانه اموال (موقوفه) که توسط روحانیت کنترل می شد در حدود ٣٠ میلیون دلار تخمین زده می شد.
یک مجتهد برجسته در حدود ٠٠٠/٢٠٠ دلار در ماه به روحانیون وابسته اش جهت حمایت از طلاب
و تهیه غذای برای فقرا، پرداخت می کرد.
احتمالاً فقط ١٠% از افراد روحانی از حمایت دولت برخوردارند، و اینها را می توان از حامیان شاه به
حساب آورد. آنها احتمالاً از کم نفوذترین روحانیون بوده و بنا به نظر عده زیادی با کارمندان دولت فرقی
ندارند. احتمالاً ٥٠ درصد که تقریبا شامل هر رهبر مذهبی با هر شکل می شود، در جبهه مخالفت مستقیم
با دولت قرار گرفته و کلاً به خاطر پایگاه مردمی شان مورد حمایت هستند. ٤٠ درصد باقی مانده از افراد
محتاط در عین حالی که دارای حمایت مردمی می باشند، ولی از حمله زیاده از حد به دولت دوری می کنند.
هر پادشاهی مجبور بوده است خودش را در رابطه با رهبران روحانی هماهنگ کند. تازمان پهلوی
روحانیون معمولاً قادر بودند که فشار زیادی به دولت بیاورند. رضا شاه برای مرکزیت بخشیدن و مدرنیزه
کردن ایران هیچ گونه مخالفتی را تحمل نکرد و مستقیما با نیروی زیادی در جهت محو قدرت سیاسی
مجتهدین قدم برداشت. محمدرضا شاه هم بنا به لزوم تقریبا همان خط پدرش را دنبال کرده است.
آیت اللّه روح اللّه خمینی که دستگیری او آشوب های جدی به وجود آورد، در سال ١٩٦٣ به ترکیه و بعد
عراق تبعید شد. دیگر روحانیون هم در خانه تحت بازداشت بوده اند، و گزارش شده که حداقل یک نفر در
زندان مرده است. مانند موارد دیگر شاه قول داده است که به کسانی که همکاری کنند پاداش داده می شود و
کسانی که مخالفت کنند بشدت مجازات می شوند. به نظر می رسد که روحانیون در مجموع کمتر از دیگر
اقشار جامعه انعطاف داشته باشند.
برای روحانیت شیعه هیچ اصلاحی در مذهب یا اصول مذهبی وجود ندارد، بلکه فقط تزکیه و انطباق با
اصول و اصلاح وجود دارد. مجتهدین هنوز حق تفسیر را به وسیله شخص خود دارند و این موضوع باعث
شد که روحانیت بتواند با مسایل جدید و مدرن مقابله کند و احتیاجات زمان را برآورده کند. در بین
سالهای ١٩٢٦ تا ١٩٤١ شریعت (قانون اسلام) در چهار مورد اصلاح شد و قانون مدنی ١٩٢٨ ترکیبی بود
از شریعت و قوانین اروپایی. قانون حمایت خانواده بعد از مشاورت با روحانیون تصویب شده (١٩٦٧).
آزادی زنان با شدت زیادی از جانب روحانیت مورد اعتراض واقع شد و با وجودی که دولت اول تسلیم
خواست روحانیت بود، ولی در این مورد بدون توجه به اعتراضات آنان پیش رفت. به هر حال جامعه
روحانیت دیگر در مشاورتها شرکت داده نمی شوند و مسئولین مملکتی هم که مسئول اجرای برنامه ریزی