معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٦ - وقتي گردشگري با اخلاق ميشود! - زندی ابتهال
وقتي گردشگري با اخلاق ميشود!
زندی ابتهال
کارشناس ارشد مديريت بازاريابي جهانگردي
مقدمه
گردشگري، يکي از مهمترين فعاليتهاي اقتصادي در دنياست و مانند هر فعاليت ديگري داراي آثار مثبت و منفي بسياري است که به منظور تداوم حيات خود ناچار است آثار منفي را به حداقل و آثار مثبت را به حداکثر برساند تا بيشترين سود و منفعت به دست آيد. در اين ميان توسعهي عنانگسيختهي گردشگري، در دهههاي ١٩٧٠ و ١٩٨٠ ـکه بدون توجه به اصول پايدار و احترام به محيط (اعم از طبيعي و انساني)ـ انجام گرفته بود، منجر شد تا به تدريج، سياستگذاران گردشگري در سطوح محلي، ملي و بينالمللي در پي يافتن راهکارهايي براي کاستن از آثار منفي گردشگري باشند و همين امر، موجب شد تا «سازمان جهاني گردشگري» (UNWTO)، بهعنوان بزرگترين نهاد بينالمللي گردشگري در دنيا تدوين کُدهاي اخلاق گردشگري را در دستور کار خود قرار دهد.
در سال ١٩٩٩ با هدف ارتقاي مسئوليتپذيري و پايداري در گردشگري، «کميتهي کد اخلاق گردشگري» در سازمان جهاني گردشگري، آغاز به کار کرد و بهعنوان يکي از کميتههاي فعال اين سازمان، ادبيات اخلاقي را بيش از پيش در گردشگري دنيا ترويج کرد. تا جايي که امروزه، مديريت گردشگري، بدون در نظر گرفتن چارچوبها و موازين اخلاقي، امکان فعاليت کارآمد و اثربخش در اين حوزه را نخواهد داشت. از آنجا که کشور ما نيز يکي از اعضاي کميتهي کد اخلاق گردشگري در دنيا محسوب ميشود، لذا آشنايي با اين اصول اخلاقي و در نظر گرفتن آنها در فعاليتهاي مديريتي، ضروري است که در ادامهي اين مقاله سعي داريم بيشتر با آنها آشنا شويم.
مفهوم کد اخلاق گردشگري
هنگامي که از کدهاي اخلاقي صحبت ميکنيم، منظورمان «مجموعهاي از قواعد منظم و مدون» است که تعيين ميکنند از نظر اخلاقي چه عملي صحيح يا غلط است؛ به عبارت ديگر، کدهاي اخلاقي، «مجموعهاي از ضوابط قانوني مکتوب براي بروز رفتار صحيح يا مبتني بر اخلاق» است. اين اصول، هنگامي که به بايد و نبايدهاي اخلاقي در يک حرفه اختصاص مييابند، بهعنوان کدهاي اخلاق حرفهاي شناخته ميشوند که حرفه و صنعت گردشگري نيز از اين امر مستثني نبوده و براي خدمترساني بهتر به مشتريان خود، مجموعهاي از اصول اخلاقي را تحت عنوان کدهاي اخلاق گردشگري تدوين کرده است.
سابقهي اوّلين کدهاي اخلاقي در حوزهي گردشگري، به اوايل قرن بيستم برميگردد که طي آن سالها، کدهاي اخلاقي بسياري در مقولهي گردشگري توسط سازمانهاي مختلف دولتي، خصوصي وNGOها، تدوين شده بود و در واقع، هر کشور با توجه به تفاوتهاي فرهنگي، اجتماعي و محيطي، به فراخور نياز، اقدام به تنظيم اصول و ضوابط اخلاقي خاص خود کرده بود. اما نکتهاي که در اين ميان وجود داشت، اين بود که اين کدها بيشتر به کشور و منطقهي خاصي اختصاص داشتند و جهاني نبودند. براي مثال در سال ١٩٩٨، «انجمن صنعت گردشگري کانادا (TIAC)» اصول پنجگانهاي را براي گردشگر و صنعت گردشگري خود وضع کرده بود که محتواي آن بر استفادهي معقول از منابع آب و انرژي، احترام و عمل به سنتها، آداب، رسوم و قوانين محلي، و پرهيز از فعاليتهايي که به محيط زيست و حيات وحش آسيب ميرسانند، تأکيد داشت.
اين پراکندگي در تدوين کدهاي اخلاقي گردشگري ادامه داشت، تا اينکه طي فراخوان رسمي سازمان جهاني گردشگري به منظور تصويب يک نظامنامهي جهاني اخلاقي، پيشنويسي توسط دبير کل اين سازمان تهيه شد و نهايتاً مفاد دهگانهي «کدهاي جهاني اخلاق در گردشگري (GCET)» فعلي در نشست مجمع عمومي سازمان جهاني گردشگري در سانتياگوي شيلي در اکتبر ١٩٩٩، به اتفاق آرا به تصويب رسيد.
سرفصلهاي اصلي اين کدها- که به منظور تسهيلگري در ارتباط ميان دولتها و ساير بخشهاي بدنهي گردشگري، ايجاد آگاهي در دولتها و صنعت گردشگري به منظور مديريت همهجانبهي آثار زيست محيطي، افزايش آگاهي در بين گردشگران در خصوص رفتار مناسب آنان، ايجاد آگاهي در ميان ميزبانان در خصوص نياز به حفاظت از منابع محيطي و همچنين تشويق همکاري ميان بخشهاي دولتي، جامعهي ميزبان، صنعت و تشکلهاي غيردولتي و...- تدوين شدهاند، عبارتاند از:
١. شناخت متقابل و احترام بين مردم و جوامع؛
٢. گردشگري بهعنوان وسيلهاي براي شکوفايي انفرادي و اجتماعي؛
٣. گردشگري بهعنوان يکي از عوامل توسعهي پايدار؛
٤. جايگاه ميراث فرهنگي در گردشگري و نکات مورد توجه در بهبود آن؛
٥. گردشگري بهعنوان يک فعاليت سودمند براي کشورهاي ميزبان و جوامع محلي؛
٦. تعهدات گروههاي ذينفع در توسعهي گردشگري؛
٧. حقوق گردشگران؛
٨. آزادي گردشگران در جابهجايي؛
٩. حقوق کارکنان و کارآفرينان در صنعت گردشگري؛
١٠. اجراي اصول قوانين اخلاقي جهاني براي گردشگري.
همچنين بر اين مبنا، اصول هشتگانهي مسافر و گردشگر مسئول هم، طي قطعنامهاي با عنوان «بيانيهي گردشگر مسئول» در مجمع عمومي سازمان جهاني گردشگري در سال ٢٠٠٥ به تصويب رسيد که به قرار زير است:
١- چشمان خود را به روي فرهنگ و سنتهاي ديگر بگشاييد؛
٢- به حقوق بشر احترام بگذاريد؛
٣- به حفاظت از ميحط زيست کمک کنيد؛
٤- به منابع فرهنگي احترام بگذاريد؛
٥- سفر شما ميتواند موجب توسعهي اجتماعي و مشارکت در اقتصاد محلي شود؛ ]بنابراين[ با خريد صنايع دستي و کالاهاي محلي به اقتصاد محلي کمک کنيد؛
٦- در خصوص وضعيت فعلي سلامتي مقصد مورد نظر و دسترسي به امکانات ضروري پزشکي، اطلاعات به دست آوريد؛
٧- در خصوص مقصد مورد نظر تا حد ممکن اطلاعات به دست آوريد؛
٨- با قوانين و مقررات مقصد مورد نظر خود آشنا شويد.
در اين بيانيه، گردشگري بهعنوان ابزاري براي تکامل فردي و اجتماعي معرفي شده است و در آن آمده است که گردشگري، عاملي غيرقابل جايگزين در زمينهي خودآموزي، ارتباطات دوجانبه و درک اختلافات موجود ميان افراد به شمار ميآيد.
کارکردهاي کدهاي اخلاقي گردشگري
همانطور که اشاره شد؛ کدهاي اخلاقي، به حرفهاي شدن هر چه بيشتر صنعت گردشگري کمک ميکنند. سازمانهايي مثل سازمان جهاني جهانگردي، چنين اصول اخلاقي را به منظور بروز رفتارهاي صحيح در مقولهي گردشگري در تعاملات جامعهي ميزبان و مهمان، تدوين کردهاند که اگر اين اصول به درستي از سوي دولتها و مردم کشورهاي ميزبان، سازمانها و شرکتهاي خصوصي گردشگري و همچنين گردشگران رعايت و اجرا شوند، زمينههاي رشد و گسترش گردشگري پايدار را در سراسر دنيا فراهم خواهند کرد.
کارکردهاي متعددي را ميتوان براي اجراي کدهاي اخلاقي در حوزهي گردشگري در نظر گرفت. مثلاً پايبندي بهاين اصول، دولتها را ملزم ميکند که در برنامهريزيهاي کلان خود در حوزهي گردشگري، به تساوي حقوق زن و مرد و گروههاي آسيبپذير توجه داشته باشند، از حيات وحش و گونههاي زيستي نادر در اکوسيستمهاي حساس کشورشان محافظت کنند، وضعيت آثار تاريخي و اماکن باستاني را بهصورت دائم مورد بررسي قرار دهند و در صورت نياز به اصلاح و محافظت مؤثر از آنها اقدام کنند. آزادي حرکت و اقامت گردشگران در مراکز فرهنگي و گردشگري در داخل کشورشان را فراهم کنند. شرايط لازم جهت تسهيل در دسترسي گردشگران به مکانهاي ترانزيت، امکانات ارتباطي، بهداشتي و حقوقي رويههاي اداري مربوط به اخذ ويزا و امور گمرکي و نيز دسترسي به اسکناسهاي قابل تبديل به پولهاي مورد نياز و... را ايجاد کنند و در نهايت، از شاغلان در بخش گردشگري، حمايتهاي لازم را به عمل آورند و حق برخورداري آنان از آموزشهاي شغلي مقدماتي و مناسب به منظور کسب تواناييها و مهارتهاي لازم جهت فعاليت تخصصي در رشتهي گردشگري را به رسميت بشناسند.
اجراي اين اصول، علاوه بر تعهداتي که بر دوش دولتها ميگذارد، گردشگران را نيز ملزم به احترام به عقايد مذهبي و آداب زندگي جامعهي ميزبان و همچنين حفاظت از محيط (شامل محيط زيست و منابع طبيعي، مکانها، اشيا و آثار گردشگري) ميکند. بر اين اساس، به گردشگران توصيه ميشود ضمن رعايت استانداردهاي زيست محيطي، تا جايي که امکان دارد از مواد اوليهي مرغوب و سازگار با محيط زيست- که قابل بازيافت يا تجزيه باشند- استفاده کنند. در مقابل از ميزبانان نيز خواسته شده است که ضمن احترام به شيوهي زندگي و انتظارات گردشگران، از بروز رفتارهاي زيانآور (از سوي جمعيت محلي) جلوگيري به عمل آورند.
کدهاي اخلاق گردشگري، در نهايت، سازمانها و شرکتهاي فعال در زمينهي گردشگري را هم به حفاظت از گردشگران و اطمينان از وجود سيستم مناسب بيمه و پرداخت خسارت به آنها در مواقع ضروري ملزم ميکند. همچنين از آنها ميخواهد که حق محرمانه بودن اطلاعات شخصي گردشگران را به رسميت بشناسند و براي تورهاي خود از راهنمايان متخصص استفاده کنند تا اطلاعات دقيق و کاملي در اختيار گردشگران قرار دهند.
منابع:
- ترابيان، پونه و مستوليزاده، علي (١٣٨٧)؛ بررسي نقش اخلاق و کدهاي اخلاقي در بهينهسازي رفتار ذينفعان در مديريت و توسعهي پايدار گردشگري، مجموعهي مقالات سمينار تغييرات محيطي توسعهي گردشگري و کاهش فقر، تهران: جهاد دانشگاهي.
- جهانيان، منوچهر و زندي، ابتهال (١٣٩٠)؛ اکوتوريسم، تهران: جهاد دانشگاهي.
- زاهدي، شمسالسادات، (١٣٨٥)؛ مباني توريسم و اکوتوريسم پايدار، تهران: دانشگاه علامه طباطبايي.
- Lieberman,K.(٢٠٠٥).Ethics in hospitality and tourism industry. Institute of the American hotel and lodging association.
- Telfer.D & Sharpley.R(٢٠٠٨),Tourism and Development in the Developing country, Routledge,USA & Canada.
- www.worldtourism.org
- www.TIAC.org