معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٧ - راهنماي تور - فرمانی لیلا

راهنماي تور
فرمانی لیلا


کارشناس ارشد مديريت بازاريابي گردشگري
مقدمه
راهنمايي تور، يکي از حرفه‌هايي است که جاذبه‌ي بسياري براي افراد مختلف، مخصوصاً جوانان دارد و افراد عموماً با اين عبارت که «به زبان خارجي تسلط دارم، از ارتباط با افراد و فرهنگ‌هاي ديگر خوشم مي‌آيد و عاشق سفر کردن هستم»، تمايل خود را براي ورود به اين حرفه نشان مي‌دهند؛ ولي آيا لازمه‌ي ورود و بقا در حرفه‌ي راهنمايي تور، به همين موارد محدود مي‌شود؟ راهنماي تور کيست و چه ويژگي‌هايي دارد؟ چگونه مي‌توان وارد حرفه‌ي راهنمايي تور شد؟
تعريف راهنماي تور
تعاريف و توصيفاتي که براي راهنمايان تور به کار رفته، به شکل قابل ملاحظه‌اي از منطقه‌اي به منطقه‌ي ديگر، از کشوري به کشور ديگر و حتي در بخش خصوصي و دولتي تفاوت دارد. «راهنماي تور»، «مدير تور»، «مترجم»، «سرپرست تور»، «همراه تور» و «راهبر تور» از جمله واژه‌هايي هستند که براي فردي که مسئوليت همراهي و اطلاع‌رساني به گردشگران را دارد، استفاده مي‌شوند. در اين ميان، واژه‌ي راهنماي تور از همه متداول‌تر است.
در تعريفي که در بسياري از منابع، به عنوان تعريف راهنماي تور به آن استناد مي‌شود؛ «راهنماي تور، شخصي است که گروه يا افرادي از بازديدکنندگان را خارج از خانه‌هاي‌شان يا خارج از کشور در اطراف يادمان‌ها، سايت‌ها يا منطقه‌ي شهري راهنمايي مي‌کند و با آن‌ها به زبان خودشان و به‌صورت جذاب و مهيج محيط طبيعي و فرهنگي را تشريح مي‌کند.» بايد به خاطر داشت که اين تعريف، بسيار کلي بوده و راهنمايان تور با توجه به حوزه‌ي فعاليت، وظايف و نقش‌هايي که بر عهده مي‌گيرند، داراي تعاريف خاص خود هستند که بررسي گونه‌شناسي انواع راهنمايان تور در اين نوشتار اندک نمي‌گنجد.
اکنون مي‌خواهيم ببينيم فردي که مايل است وارد حرفه‌ي راهنمايي تور شود، چه ويژگي‌هايي بايد داشته باشد.
ويژگي‌هاي راهنمايان تور
لازمه‌ي ورود و بقا در حرفه‌ي راهنمايي، داشتن مجموعه‌اي از ويژگي‌هاي فردي و تخصصي است که در ادامه به برخي از اين ويژگي‌ها اشاره مي‌شود.
ويژگي‌هاي فردي راهنمايان تور
ظاهر و پوشش راهنما: ويژگي‌هاي ظاهري، از جمله عوامل فردي است که نقش مهمي در پذيرش راهنما از سوي مسافران دارد. ظاهر و پوشش، پيام‌هايي در مورد سطح اقتصادي، سطح آموزشي، موقعيت اجتماعي و ويژگي‌هاي اخلاقي فرد به ساير افراد مخابره مي‌کند؛ بنابراين، يک راهنما بايد با توجه به نوع توري که هدايت مي‌کند (تور شهري، طبيعت‌گردي، مذهبي و...) پوشش مناسبي داشته باشد.
توانايي جسمي متناسب با تور: يکي ديگر از ويژگي‌هاي فردي مورد نياز در حرفه‌ي راهنمايي تور، توانايي جسمي متناسب با تورهايي است که قصد راهنمايي آن‌ها را دارد. گاهي لازم است راهنما، تور را به مدت يک يا چند هفته، همراهي کند. راهنما بايد بُنيه‌ي جسمي لازم براي همراهي تور و انجام وظايف خود در تور را داشته باشد.
اطلاعات کافي و توانايي ارائه‌ي اطلاعات: اين ويژگي نيز از ديگر ويژگي‌هاي فردي راهنما به شمار مي‌آيد. دانش و اطلاعات مورد نياز راهنما در تور، فقط به اطلاعات تاريخي و باستان‌شناسي محدود نمي‌شود. گردشگران، در حين سفر، سؤال‌هاي بسياري در مورد شرايط سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، جغرافيايي و مذهبي مقصد مي‌پرسند که راهنما به عنوان مهم‌ترين مرجع پاسخ‌دهنده به اين سؤال‌ها، بايد از دانش کافي برخوردار باشد.
دانش نيز به تنهايي کافي نيست. برخي راهنمايان مثل يک نوار ضبط‌شده، اطلاعات را به گردشگران انتقال مي‌دهند که بسيار خسته‌کننده و ملال‌آور است. آنچه گردشگران نياز و انتظار دارند ارائه‌ي اطلاعات مختصر و مفيد به شيوه‌ي مناسب و با توجه به اصول ارتباطات کلامي و غيرکلامي، مثل توجه به تن صدا، مکث‌ها، ارتباطات چشمي مناسب و بيان رساست.
شوخ‌طبعي: رفتار صميمانه و دوستانه، ويژگي‌اي است که به منظور نزديکي افراد گروه و احساس راحتي آن‌ها با راهنما اهميت زيادي دارد؛ ولي در کنار شوخ‌طبعي، ويژگي ديگر يعني «ادب» را نيز بايد مد نظر قرار دارد و پا را از اصول و مرزهاي اجتماعي پذيرفته شده، فراتر نگذاشت.
انعطاف‌پذيري: اين ويژگي، در قلمرو سفر‌- که مسائل غيرمترقبه‌ي بسياري ممکن است روي دهد‌- اهميت بسياري دارد. راهنما بايد هم خود روحيه‌ي انعطاف‌پذيري داشته باشد و هم قادر باشد ديگران را به انعطاف‌پذيري و صبر متقاعد کند.
نگرش مثبت نسبت به مسائل و افراد: راهنما بايد از عقايد غالبي دوري جسته و نگرش مثبت را به اعضاي تور و نيز جامعه‌ي محلي انتقال دهد. با اين نگرش، راهنما قادر است به عنوان واسطه‌ي فرهنگي، نقش مهمي بين گردشگران و جامعه‌ي محلي ايفا کند.
علاقه به شغل راهنمايي تور: از شرايط کاري اين حرفه، کار ٢٤ ساعته، دوري از خانواده، ارتباط با افرادي با ويژگي‌هاي شخصيتي بسيار متفاوت، بروز وقايع غيرمنتظره در تور، امنيت شغلي پايين، فصلي بودن، استرس و ريسک بالاست؛ بنابراين، لازمه‌ي بقا در اين شغل، عشق و علاقه به اين کار است که بدون وجود اين ويژگي، امکان ادامه‌ي فعاليت در اين حوزه، امکان‌پذير نخواهد بود.
ويژگي‌هاي تخصصي راهنمايان تور
از نظر محققان و نويسندگان مختلف، ويژگي‌هاي تخصصي راهنمايان تور، طيف وسيع و متنوعي را تشکيل مي‌دهند که به برخي از آن‌ها به اختصار اشاره مي‌شود.
مديريت: راهنما بيش از هر چيز، نقش يک مدير را در تور بر عهده دارد؛ بنابراين، بايد داراي توانايي‌هاي يک مدير از جمله رهبري، نظارت و کنترل، بودجه‌بندي و سازماندهي باشد.
آموزش: هر چند شواهد، بيانگر اين نکته است که استفاده از راهنمايان تورِ آموزش‌ديده در بالا بردن مزيت رقابتي آژانس‌هاي ارائه‌کننده‌ي خدمات گردشگري و افزايش ميزان رضايت مشتريان آن‌ها اهميت زيادي دارد؛ متأسفانه، هنوز هم برخي از آژانس‌ها از افرادي فاقد آموزش‌هاي لازم به عنوان راهنما استفاده مي‌کنند. فردي که مي‌خواهد وارد حرفه‌ي راهنمايي تور شود، ضرورت دارد در دوره‌هاي آموزشي راهنمايان تور شرکت کند.
آشنايي با کمک‌هاي اوليه: گاهي شرايطي در تور به وجود مي‌آيد که نيازمند واکنش و عکس‌العمل به موقع راهنماست. ضروري است راهنما با اصول کلي کمک‌هاي اوليه که گاهي مفهوم آن تفاوت مرگ و زندگي است، آشنايي داشته باشد؛ يعني قادر باشد مراقبت‌هاي ضروري را قبل از فراهم شدن خدمات پزشکي اجرا کند و در عين حال، به حفظ آرامش ساير افراد گروه نيز کمک کند.
نقشه‌خواني و جهت‌يابي: ما ايراني‌ها در سفر عادت داريم براي پرسيدن آدرس به دفعات توقف کرده و از ديگران آدرس را بپرسيم. اين عمل، در تور جز در موارد استثنا جايز نيست. راهنما بايد از مسير‌هاي مناسب عبور، دسترسي‌ها و از جهت‌يابي، اطلاعات کافي داشته باشد.
مسئوليت‌پذيري: زماني که گردشگران به کمک راهنما نياز دارند، جملاتي مثل «از پذيرش هتل بپرسيد» يا «با آژانس تماس بگيريد» از راهنما پذيرفته نيست. ضروري است راهنما حتي در مواردي که درخواست گردشگران خارج از حيطه‌ي وظايف اوست، با توجه و تلاش خود مانع از اين حس در گردشگران شود که به آن‌ها بي‌توجهي شده و راهنما فاقد حس مسئوليت‌پذيري است.
آگاهي از مقررات و قواعد مقصد: راهنما، ضمن آگاهي از قوانيني مانند قوانين مربوط به فرهنگ، اسکان، تردد، پوشش، معامله و... بايد اين موارد را به گردشگران هم اطلاع‌رساني کند تا از بروز هر گونه مشکل براي گردشگران که ناشي از عدم آگاهي از شرايط و قوانين مقصد است، جلوگيري کند.
همکاري با ديگر کارکنان خدماتي: راهنما در حين اجراي تور، با افراد بسياري از جمله کارکنان بخش عمليات آژانس، هتل‌ها، فرودگاه‌ها، رستوران‌ها، سايت‌ها و جاذبه‌ها، راهنمايان محلي و خارجي و رانندگان در تعامل است. حتي در صورتي که اين افراد فاقد نگرش خدماتي و روحيه‌ي همکاري لازم در ارائه‌ي خدمات به گردشگران باشند، راهنما بايد بتواند تعاملات مناسبي با اين افراد داشته باشد.
دانش زبان خارجي: تسلط به زبان‌هاي متعدد براي راهنما مزيتي غيرقابل انکار است. راهنماياني که به زبان‌هاي بيش‌تري تسلط دارند، شانس بيش‌تري براي کار دارند.
چگونگي ورود به حرفه‌ي راهنمايي
در هر شهر معمولاً مؤسسات مختلفي دوره‌هاي آموزشي راهنمايان تور را برگزار مي‌کنند. با تماس و يا مراجعه به سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري شهر محل سکونت، مي‌توان از مکان، کيفيت آموزش و هزينه‌ي دوره‌هاي اين مؤسسات آگاهي يافت. معمولاً دوره‌هاي آموزشي براي راهنمايان تور در قالب دو برنامه‌ي آموزشي «راهنمايان ايرانگردي‌- جهانگردي» و «راهنمايان طبيعت‌گردي» برگزار مي‌شود. به‌طور متعارف، طول مدت دوره مشتمل بر ٣٨٥ ساعت آموزش حضوري است. محتواي درسي اين دوره شامل آشنايي با اماکن تاريخي، معماري، شناخت روحيات ملل، زبان تخصصي، شناخت صنعت گردشگري، فن بيان، بهداشت سفر و کمک‌هاي اوليه و... است.
پس از اتمام دوره‌ي آموزشي، داوطلب در هر درس، مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد. پس از موفقيت در اين آزمون (که نقش آزمون معرفي را دارد)، داوطلب در آزمون جامعي‌- که شامل دروس اصلي دوره است‌- شرکت مي‌کند. در صورت قبولي در آزمون جامع، فارغ‌التحصيل، دانش‌نامه‌ي پايان دوره را دريافت مي‌کند. در اين مرحله، فرد مي‌تواند براي کارت راهنمايي تور اقدام کند و پس از آن با مراجعه‌ي حضوري به آژانس‌هاي گردشگري، خود را براي همکاري به عنوان راهنماي تور معرفي کند.
منابع:
١. محمد زاهدي و ارسلان بلالي، فن راهنمايي گشت، اصفهان: چهارباغ، ١٣٨٨، چاپ اول.
٢. اصغر حيدري، آشنايي با فن راهنمايي تور، تهران: مهکامه، ١٣٨٩، چاپ اول.
Pond,k.(١٩٩٣) The professional guide dynamics of tour guiding.New York