معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - در حال و هواي گردشگري - فرمانی زهرا
در حال و هواي گردشگري
فرمانی زهرا
دانشجوي کارشناسي مديريت جهانگردي
«صنعت گردشگري» مجموعهاي از فعاليتها و خدمات مختلفي است که به تجربهي سفر ميانجامد. اين صنعت شامل حمل و نقل، اقامت، تغذيه، خريد، تفريح، سرگرمي و ديگر خدمات ميهماننوازي است که در اختيار فرد يا گروههاي مختلفي قرار ميگيرد که از موطن خود به قصد سفر خارج ميشوند.
اين صنعت، امروزه يکي از منابع مهم درآمد در دنيا و در عين حال از عوامل مؤثر در تبادلات فرهنگي بين کشورها و بهعنوان گستردهترين صنعت خدماتي جهان، از اهميت ويژهاي برخوردار است. از اين رو بسياري از کشورها در رقابتي نزديک و فشرده بيش از پيش به دنبال منافع و عوايد خود از اين فعاليت بينالمللي هستند.
معرفي و توضيح انواع گردشگري
صاحبنظران صنعت گردشگري، امروزه با رويکردي کارشناسانه بهاين حوزه نگاه ميکنند و از همين روي، اين صنعت را به شاخههاي تخصصي متعددي تقسيم کردهاند که در ادامه به بعضي از مهمترين انواع آن ميپردازيم.
١ـ اکوتوريسم
اکوتوريسم يا بومگردشگري يا بومگردي، گونهاي از گردشگري است که در آن گردشگران براي ديدار از مناطق طبيعي غيرمسکوني و دستنخوردهي جهان سفر ميکنند و به تماشاي گياهان، پرندگان، ماهيها و ديگر جانوران ميپردازند. انجمن بينالمللي اکوتوريسم(TIES) در تعريف اکوتوريسم ميگويد: «بوم گردشگري سفري مسئولانه به مناطق طبيعي است که در آن محيط زيست حفظ و بر رفاه مردم محلي تأکيد شود.»
٢ـ ژئوتوريسم
ژئوتوريسم يا زمين گردشگري، از دو بخش ژئو و توريسم تشکيل شده است. بخش ژئو جاذبههاي زمينشناسي، ژئومورفولوژي و ميراث معدنکاري را شامل ميشود و بخش توريسم آن بهعنوان موضوعي چندرشتهاي، تمامي زيرساختهاي صنعت گردشگري را از جمله تفسير، مديريت، اقامت، تورها و... شامل ميشود.
اولين اقدامات صورتگرفته در حوزهي ژئوتوريسم به قرن ?? و ?? انگلستان بازميگردد که توسط «آدام سدويک (Adam Sodowick)» بنيان نهاده شد. اما اولين تعريف آکادميک آن به سال ???? ميلادي توسط «تام هوز» از انگلستان بازميگردد. وي ژئوتوريسم را بازديد زمينشناختي (ژئومورفولوژيک) نه بهصورت صرفاً زيباييشناختي، بلکه فراتر از اين نگاه، بهطور مفصل تعريف کرد (نکوئي صدري،١٣٩٠). موضوع گردشگري زمينشناختي و حفظ ميراث زمين، رسماً از زماني مطرح شد که يونسکو با معرفي يک عنوان جديد در علوم زمين، تحت عنوان ژئوپارک از سازمانها و مراکز زمينشناسي کشورهاي مختلف دعوت به همکاري در اين زمينه کرد.
٣ـ گردشگري مذهبي
اين نوع از گردشگري، يکي از رايجترين اشکال گردشگري در سراسر جهان است که سابقهي آن به قرون و اعصار گذشته بازميگردد و بهطور کلي شامل سفرها و بازديدهايي ميشود که اصليترين هدف آنها کسب تجربهي مذهبي (زيارت، مناسک ديني، تبرّکجويي و کسب معنويت و تقدّس) است.
جاذبههاي مذهبي، زيارتگاهها و اماکن مقدس، هر ساله تعداد زيادي از گردشگران را به سوي خود جذب ميکنند، تأسيسات اقامتي و پذيرايي اين نوع از گردشگري، مانند: مسافرخانهها و زائرسراها با توجه به بافت اجتماعي- فرهنگي و عقيدتي گردشگران و جامعهي ميزبان داراي ويژگيهاي خاص خود است که در هر کشوري از تنوع بسيار بالايي برخوردار است.
٤ـ گردشگري ورزشي
کساني که براي مدت (حداقل ٢٤ ساعت و حداکثر ٦ ماه) به محيطهاي خارج از محل زندگي دائمي خود سفر ميکنند و انگيزه و هدف اصلي آنان مشارکت فعال يا غيرفعال در ورزشهاي رقابتي يا تفريحي يا حتي حضور در رويدادهاي ورزشي به منظور لذت بردن و تشويقکردن ورزشکاران است، بهعنوان گردشگر ورزشي محسوب ميشوند.
ايران به دليل برخورداري از شرايط ويژهي جغرافيايي و اقليمي، توانايي پذيرايي از خيل عظيمي از ورزشکاران (کوهنوردان، دوچرخهسواران، بيابانگردان، قايقرانان و علاقهمندان به ورزش مفرح اسکي و همچنين مسابقات رالي، خصوصاً رالي در کوير) را دارا است. ورزشهايي همچون چوگان، کشتي و ورزشهاي زورخانهاي و باستاني از جملهي نامآشناترين ورزشهاي بومي و سنتي کشور به شمار ميروند. اين ورزشها به لحاظ جنبههاي تاريخي، فرهنگي و هنري اهميت ويژهاي در جذب گردشگران و جهانگردان داخلي و خارجي دارند.
٥ـ گردشگري سلامت
سازمان جهاني گردشگري (WTO) بهطور خاص، گردشگري سلامت را چنين تعريف ميکند: «استفاده از خدماتي که به بهبود يا افزايش سلامتي و افزايش روحيهي فرد (با استفاده از آبهاي معدني، آب و هوا يا مداخلات پزشکي) منجر ميشود و در مکاني خارج از محل سکونت فرد، بيش از ٢٤ ساعت به طول ميانجامد.» با اين حساب، بايد گفت که مقولهي گردشگري سلامت فراتر از گردشگري درماني است و شامل مقولات ديگري مانند: استفاده از امکانات طبيعي و آبهاي گرم و آبهاي معدني و... نيز ميشود.
توريسم سلامت (Health Tourism) شامل زيرمجموعههاي متنوعي مانند: توريسم صحت (Curative Tourism)، توريسم درماني (Medical Tourism) از جمله مراقبت و نقاهت، درمانهاي غيرمتعارف، درمانهاي پزشکي، جراحي- کلينيکي، تشخيصي، جراحي- بيمارستاني، طب سنتي، طب سوزني، انرژي درماني- يوگا، مديتيشن و توريسم پيشگيرانه (Preventive Tourism) ميشود.
٦ـ گردشگري فرهنگي
طبق تعاريف موجود، گردشگري فرهنگي مجموعهاي از مکانها، سنتها، هنرها، جشنها و تجاربي است که يک کشور و مردم آن را به تصوير ميکشد و تنوع و شخصيت آن کشور را منعکس ميکند. اگر بخواهيم مصاديق اين نوع گردشگري را در ايران مشخص کنيم، بايد بگوييم بسياري از گردشگران براي ديدن آداب و رسوم ما، لباس پوشيدن ما، معماري ما، دين ما و بسياري ديگر از اجزاي فرهنگي ما، به ايران ميآيند. آنها ميآيند تا در فضاي مسجد جامع اصفهان، فلسفه و عرفان اسلامي را جستوجو کنند و شايد لحظهاي از فضاي ماشيني و تاريک دنياي صنعتي رهايي جويند. به تخت جمشيد ميروند تا با تمدن چندهزار سالهي ايران و دنيا آشنا شوند و انگشت تعجب بر دهان بگيرند. به ديدن فرهنگ فولکلور ما ميآيند تا زيبايي زندگي بومي ايرانيان را لمس نمايند. آنها با ديدن، آرام ميشوند و از اين طريق، آرامش روحي را در فرهنگ کشوري که به آن سفر کردهاند، ميجويند.
٧ـ گردشگري تاريخي
اين نوع گردشگري، يکي از اصليترين و مهمترين انواع گردشگري است و شايد به جرأت بتوان گفت اصليترين نقش را در تبليغ و جذب گردشگران به عهده دارد. در گردشگري تاريخي، هدف گردشگران آشنايي و شناخت تمدن و آثار تاريخي کشورهاست؛ لذا به بازديد موزهها، سايتهاي باستاني، بناها و محوطههاي تاريخي و... ميپردازند. گردشگري تاريخي را گاه گردشگري ميراث فرهنگي نيز مينامند که (به نظر نگارنده) با توجه به ابعاد و معاني گستردهي ميراث فرهنگي، نامگذاري درستي به نظر نميرسد.
٨ـ گردشگري تجاري
اين نوع گردشگري، شامل سفرهايي است که به منظور تجارت، بازرگاني و کسب درآمدِ بيشتر صورت ميگيرد و بيشتر به تاجراني اختصاص دارد که قصد عقد قرارداد تجاري و ارتباط اقتصادي را با کشورها يا شهرهاي ديگر دارند. طبيعتاً اين سفرها هنگامي اتفاق ميافتد و يا افزايش مييابد که محل و مقصد سفر، داراي رونق اقتصادي و پتانسيلهاي سرمايهگذاري باشد. برگزاري نمايشگاهها و سمينارهاي تجاري ميتواند کمک شاياني به اين مقوله بکند.
٩-گردشگري علمي
اين نوع گردشگريها به منظور انجام تحقيقات يا شرکت در همايشهاي علمي صورت ميگيرند. در ايران سالانه هزاران سمينار و دورهي آموزشي برگزار ميشود؛ اما تنها تعداد کمي از آنها در سطح بينالمللي است و از اين نظر تعداد اندکي از جهانگردان و يا محققان را به خود جلب ميکند.
١٠ـ گردشگري الکترونيک
همان «e-Tourism» که در برگيرندهي اطلاعات و انجام بخش اعظم سفر بهصورت مجازي است. امروزه e-Tourism بسيار پرمخاطب است؛ زيرا با تسهيل در دستيابي به اطلاعات جامع مقصد مورد نظر، جوابگوي حجم عظيمي از مخاطبان است.
١١- گردشگري روستايي
در سالهاي اخير با توجه به گسترش زندگي شهرنشيني و ماشيني، بسياري از مردم تمايل دارند به محيطهاي آرام با زندگي سنتي سفر کنند. در واقع، اين نوع گردشگري شباهتي هم به گردشگري بومي دارد، بهويژه در اروپا و آمريکاي شمالي، مردم به اين نوع گردشگري تمايل زيادي نشان ميدهند. بهاينصورت که به نواحي کشاورزي و دامداري ميروند و مدتي را در آنجا اقامت ميکنند و از نزديک شاهد نحوهي زندگي روستايي هستند. در ايران اگر شرايط و امکانات آن فراهم شود، گردشگري روستايي ميتواند از جمله موارد مهم درآمدزاي جهانگردي به حساب آيد. ايران داراي روستاهاي بکر و سنتي است که برخي از آنها با معماري خاصي که دارند، ميتوانند شهرت جهاني کسب کنند؛ نظير: ماسوله در گيلان، ابيانه در کاشان، زيارت در گرگان و...
آثار اقتصادي صنعت گردشگري
«لويس برتر (Lewis Berter)» گردشگري را اميدبخشترين و پيچيدهترين صنعتي ميداند که جهان سوم با آن روبهروست و معتقد است بيشترين قابليت را براي جانشيني ديگر منابع درآمدزا دارد. براي اثبات اين نظريه، کافي است نگاهي به اقتصاد رو به رشد کشور ترکيه و کشورهاي آسياي شرقي از جمله مالزي و تايلند بيندازيم که بيشتر آن را مديون توجه و توسعهي صنعت گردشگري خود بودهاند.
مالزي کشوري با اکثريت مسلمان است که به شدت از تنوع قومي (اقليتهاي قدرتمند چيني و هندي و اکثريت مالايي) برخوردار است. نقش صنعت گردشگري در اين کشور به حدي است که ميتوان ادعا کرد اين صنعت، مالزي را از فقر به ثروت رساند؛ به طوري که از سال ٢٠٠٠ تاکنون تورم متوسط اين کشور همواره کمتر از ٣ درصد بوده است و توليد ناخالص داخلي آن از ٢٤ ميليارد دلار در سال ١٩٨٠ به حدود ٢٠٠ ميليارد دلار در سال ٢٠٠٥ رسيده است. درآمد گردشگري ترکيه نيز- که يکي از مهمترين اقلام درآمد ارزي اين کشور محسوب ميشودـ در سال ٢٠١١ ميلادي با ١٤.٥ درصد افزايش نسبت به دورهي مشابه سال گذشتهي آن به ١٧ ميليارد دلار رسيده است.
براساس اعلام سازمان جهاني کار (ILO) (١) به ازاي هر شغل مستقيمي که در صنعت گردشگري ايجاد ميشود، يک و نيم فرصت شغلي در صنايع و فعاليتهاي ديگر (بهصورت غيرمستقيم) ايجاد ميگردد. در خصوص ضريب افزايش درآمدها نيز، برخي مطالعات حاکي از آن است که اين ضريب، گاه تا عدد ٣ نيز ميرسد؛ بهاين معنا که هر يک واحد پولي که گردشگر در اقتصاد مقصد هزينه ميکند، تا سه برابر تکثير ميشود.
آثار مثبت اقتصادي صنعت گردشگري را نميتوان بر حوزههاي خصوصي و اجتماعي کشور مقصد ناديدهگرفت، اما جامعهي ميزبان، همچنين بايد با اتخاذ تدابيري چون فعاليتهاي نظارتي و مقابله با آلودگيهاي حاصل از گسترش صنعت گردشگري از تأثيرات منفي اين صنعت نيز بکاهد.
جايگاه صنعت گردشگري در ايران
کشور ما با قدمت تاريخي چندين هزار ساله و منابع فراوان و غني جذب گردشگر، ميتواند در اين رقابت جهاني حضوري فعال و اثرگذار داشته باشد و از اين منبع سرشار، سهمي درخور به خود اختصاص دهد.
متأسفانه، در سالهاي اخير نه تنها برنامهي عملي و منسجمي در زمينهي جذب گردشگران خارجي به کشورمان نداشتهايم، بلکه بهدليل سياستگذاريهاي نادرست، گردشگران داخلي را هم از دست دادهايم؛ بهطوري که براساس گزارشهاي جهاني، گردشگران ايراني، رتبهي نخست گردشگران دنيا در تايلند و رتبهي چهارم گردشگران دنيا در ترکيه را دارا هستند و سالانه درآمدي بالغ بر ٢/١ ميليارد دلار را نصيب اين کشورها ميکنند. دبي نيز هر ساله هزاران هزار ايراني را ميزباني ميکند؛ بهطوري که کشورمان روزانه ١٨ پرواز و در هفته ١٢٦ پرواز مستقيم به دبي دارد که در نوع خود يک رکورد محسوب ميشود. اين آمارها نشان ميدهند که ايرانيها چه از نظر زمان و چه از نظر مالي، امکان شرکت در برنامههاي تفريحي و گردشي را دارند؛ اما با سفر به کشورهاي خارجي، بخش زيادي از درآمد ملي اين کشورها را تأمين ميکنند و اين در حالي است که اين کشورها در مقايسه با جاذبههاي گردشگري ايران، هيچ حرفي براي گفتن ندارند و اين سؤالي است که بايد از مديران و مسئولان اين صنعت در ايران پرسيد. شاهد اين ادعا، سخن ماهاتير محمد (پدر اقتصاد مالزي) است- که در سخنراني مشهور خود در سال ٢٠٠٥ در ايران بيان کرده است- که بهعنوان نتيجهگيري اين مقاله، در پايان آورده ميشود. وي گفت: «ايران يکي از پيشگامان تمدن بوده است که مالزي در مقايسه با آن هيچ است؛ اما ما توانستيم (با انديشهي درست) بسيار سريع پيشرفت کنيم.»
منابع:
رنجبريان بهرام و زاهدي محمد (١٣٨٤)؛ شناخت گردشگري، اصفهان: انتشارات چهارباغ.
کاظمي مهدي (١٣٨٦)؛ مديريت گردشگري، تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني.
واي چاک، فايوسولا ادوارد؛ ترجمهي پارساييان علي و اعرابي محمد (١٣٧٧)، جهانگردي در چشماندازي جامع، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي.
١) International Labour Organization