رساله جوديه - ابن سينا - الصفحة ٥ - در علاج چشم
ضماد كند و بر چشم نهد آماس و درد چشم دفع كند.
عطسه [١] بسيار اگر چشم آماس كند سركه و روغن بر سر كند دفع شود- توتيا [٢] در چشم كشند آب رفتن چشم دفع كند
[١] - كه فرانسه آنEternuement است.
[٢] - توتيا( Tutie )- كلمه توتيا را هم شنيدهاند و علاوه بر آنكه در طب قديم بسيار مستعمل بوده در ادبيات فارسى نيز استعمال گرديده و هنوز هم در محاورات متداول است.
توتياى چشم چنانكه از عبارت بالا بر ميآيد براى زيادتى نور و بينندگى چشم است و در قصص و حكايات قديمه علاوه بر آنكه داروئى است كه در بيماريهاى چشم و كحالى مورد استعمال داشته اثر معجزهآسا داشته چنانكه قصهها در باب مردمى كه از حليه بصر محروم بوده و با كشيدن توتيا بچشم بينا شدهاند يا بهتر بيان نمائيم داروى خاصى است كه براى بينا كردن نابينايان آمده است.
اما مواد اين توتيا چه بوده است؟ بايد دانست كه اصولا يك نوع سرمه يا گردى بيش نبوده كه از مواد چندى تشكيل گرديده و بعضى اوقات مواد متشكله آن جزو اسرار كحالان و يا خانوادهها بوده كه گاهى دهان به دهان و زمانى جزو ودايع به اعقاب كحالان و بازماندگان آنها ميرسيده كه ممكن بوده است اصولا احدى را بر آن وقوف حاصل نگردد.
از طرفى اصولا توتيا در عرف كحالى و طب قديم كشيدن گرد و يا داروى بسيار مؤثر بچشم بوده كه از آن اثر بزرگ و معجزآسا حاصل گردد.
اينك براى توضيح بيشتر عين شرحى كه از كتاب مخزن الادويه در باب توتيا است ذيلا مينگاريم:
توتيا- بضم تا و سكون واو و كسر تاء مثناة و فتح ياء مثناة تحتانيه و الف معرب از دودياى فارسى است بيونانى ثمقولس نامند. ماهيت آن- صاحب تحفه المؤمنين حكم مير محمد مؤمن و ديگران نوشتهاند كه معدنى و مصنوعى ميباشد و معدنى را سه قسم گفتهاند: يكى سفيد شبيه يبوست بيضه شتر مرغ كه برو چيزى مانند نمك ظاهر باشد و بهترين اقسام است و ديگرى زرد و ديگرى كبود و شفاف و اين غليظتر از همه و مشهور