فصل چهارم ادوار فقه شيعه سيستم حقوقى كه اكنون به نام فقه شيعه به دست ما رسيده است ادوار مختلفي را گذرانده، و به وسيله شخصيتهايى مبرز تجديد سازمان وتكميل شده است. شيخ الطايفه محمد بن الحسن الطوسي (م ٤٦٠)، محقق جعفر بن الحسن الحلى (م ٦٧٦)، علامه حسن بن يوسف بن المطهر الحلي (م ٧٢٦) و صاحب المدارك، محمد بن علي العاملي (م ١٠٠٩) از اين نا مدارانند.
معمولا در متون فقهى، ادوار فقه شيعي را به دو دوره متقدمين و متأخرين تقسيم مى كنند [٤٩]. در متون فقهى قرنهاى ششم و هفتم معمولا مقصود از متقدمين فقهاى معاصر أئمة، و متأخرين فقهاى پس از دوران حضور امام (از ٣٦٠ به بعد) مى باشند [٥٠]. گاه نيز اصطلاح متقدمين بر شيخ الطايفه و فقهاء مقدم بر أو [٥١]، واصطلاح متأخرين بر دانشمندانى كه پس از وى آمده اند اطلاق شده است [٥٢].
همچنان كه اصطلاح " متأخر " گاه نيز در معناى لغوى خود (يعنى دانشمندانى كه " در همين أواخر " و نزديك به زمان گفتگو پديدار شده اند) به كار رفته است [٥٣]. در متون فقهى قرنهاى بعد متقدمين دانشمندان پيش از محقق يا علامه حلى، ومتأخرين فقهاى پس از آنانند. در متون فقهى قرن سيزدهم معمولا اصطلاحى ديگر دارند به شكل متأخري المتأخرين كه مراد از آن در آثار قديم‌تر

[٤٩] اين تقسيم جز تقسيم مربوط به روايت و علم الحديث است كه در آن مشايخ حديث شيعه را به ده طبقه تقسيم نموده اند
(سيد حسن صدر عاملي، بغية الوعاة في طبقات مشايخ الإجازات به نقل ذريعة ٣: ١٣٧). ملاكات تقسيم در علم الحديث نيز جز
ملاكات تقسيم در فقه است.
[٥٠] محقق حلى، المعتبر: ٧ / النقض عبد الجليل رازي: ٢٠٩.
[٥١] شيخ خود جزء متقدمين شمرده مى شود. ببينيد شهيد دوم، شرح لمعه ٢: ٧٣.
[٥٢] يحيى بن سعيد، نزهة الناظر: ٦ / نكت النهاية محقق: ٤٣٨.
[٥٣] ابن إدريس، سرائر: ٢٦٥ / حر عاملي، أمل الآمل ٢: ٥.