مقدمه‌اى بر فقه شيعه - مدرسی، سيد حسين - الصفحة ٣٩

محدثان در اين دوره اطلاق شده است.
در كتابهاى علم رجال از برخى از فقهاء اين مكتب و گرايش آنان صريحا ياد شده است مانند أبو الحسين الناشى، علي بن عبد الله بن وصيف (م ٣٦٦) كه گفته اند در فقه به روش أهل ظاهر سخن مى گفت [١٣٥]. ليكن به خاطر عدم وجود استدلال و مبناى اجتهادي در اين مكتب، و نبودن هيچ گونه فكر نو و تازه اى در ميان آنان، آراء و انظار فقهى هواداران اين روش كه چيزى جز مفاد أحاديث مذهبي نبوده است ارزش فقهى مستقل نيافته و در متون و مآخذ مربوط بدان اعتنا نشده است [١٣٦]، ولى نظرات كلينى وصدوق از گروه أول در منابع فقهى نقل مى شود [١٣٧].
اين مكتب كه نخست در دوره حضور يكى از دوگرايش رايج در جامعه علمي شيعه بود در روزگار غيبت صغرى اندك اندك بر مراكز علمي و محيط فكرى شيعي چيره گرديد و گرايش عقلي كلامي و فقهى را كه بر أساس اجتهاد واستدلال متكى بود بالكل مغلوب ساخت. مركز علمي قم كه در آن هنگام بزرگ ترين و مهمترين مجمع مذهبي شيعي بود به طور كامل در اختيار اين مكتب قرار داشت وفقها قميين همگى از محدثان [١٣٨]، و مخالف با هرگونه استدلال و اجتهاد و تفكر عقلانى در جامعه شيعي بوده اند. اكثريت قاطع فقهاء شيعي در اين دوره تا أواخر قرن چهارم جزء پيروان اين مكتب قرار داشته اند [١٣٩].
اين مكتب چنان كه خواهيم ديد در أواخر قرن چهارم و أوائل قرن پنجم با كوشش و تلاش شيخ مفيد و شاگردش شريف مرتضى درهم كوبيده شد، گرچه چند تنى به صورت پراكنده تا دوره هاى بعد از هواداران آن باقي مانده بودند [١٤٠] ليكن ديگر هيچ گونه اثر و تأثيرى در محيط علمي شيعه نداشتند.
در آثار مفيد و مرتضى شيوه فقهى و أصول معتقدات هواداران اين مكتب به خوبى نشان داده شده است [١٤١].