شيعه چيره شده و پيشرفت اين دانش متوقف گرديد. ليكن در ثلث أخير آن قرن با ظهور عالم عاليقدرى چون وحيد بهبهانى، محمد باقر بن محمد أكمل (م ١٢٠٥) و كوشش و سعى بليغى كه أو در نشر و ترويج أصول و مبارزه با طرز فكر اخبارى از خود نشان داد اين علم احياء شد و به سرعت رو به گسترش نهاد. شاگردان مكتب وحيد هر يك به سهم خود در ترقى و توسعه اين دانش كوشش فراوان كردند. كتابهايى چون قوانين از أبو القاسم بن حسن گيلانى، ميرزاى قمى (م ١٢٣١)، فصول از محمد حسين بن محمد رحيم أصفهاني (م ١٢٥٤)، هداية المسترشدين از محمد تقي بن محمد رحيم أصفهاني (م ١٢٤٨)، مفاتيح از سيد محمد مجاهد كربلايى (م ١٢٤٢) و ضوابط از إبراهيم بن محمد باقر قزوينى (م ١٢٦٢) از آثار شاگردان و پيروان اين مكتب است.
شيخ مرتضى انصارى دانشمند و متفكر بزرگ حقوقى اين قرن (م ١٢٨١) بناى أصول فقه را تجديد كرد، و با نبوغ خود آفاق جديد و گسترده‌اى را به روى اين علم گشود، و آن را به شكلى بسيار دقيق و أصولي از نو پايه ريزى نمود. مجموعه رسائل أو در أصول فقه كه به نام رسائل يا فرائد الأصول شناخته مى شود تا كنون در حوزه هاى سنتي فقه شيعي متن درسى است.
در مكتب علمي شيخ انصارى كه تا به امروز ادامه و استمرار يافته است مباني أصول فقه همواره مورد دقتها وموشكافيهاى دانشمندان قرار گرفته، و با ظهور متفكرانى برزگ چون ملا محمد كاظم آخوند خراساني (م ١٣٢٩) نگارنده كفاية الأصول، محمد حسين نائينى (م ١٣٥٥)، ضياء الدين عراقي (م ١٣٦١) نگارنده مقالات و محمد حسين أصفهاني كمپانى (م ١٣٦١) نگارنده نهاية الدراية و با كوشش هاى فكرى بسيار دقيق آنان، اينك علم أصول فقه شيعي دقيق ترين دانش اسلامى است كه از اهميت بسيار برخوردار بوده و كما كان مورد بحثها و بررسيها، و در معرض تحولات وتكميل و تغيير است.
* * * چنان كه گفته شد فقه شيعه چهار منبع اساسى دارد: قرآن، سنت، اجماع و عقل. هدف اصلى علم أصول فقه نشان دادن كيفيت استخراج احكام فقهى از منابع بالاست. با اين همه، در برخى موارد احكام فقهى را نمى توان مستقيما از اين منابع گرفت. براي چنين موارد أصول كلى خاصي در أصول فقه شيعه مقرر است كه اصطلاحا أصول عمليه خوانده مى شود. بدين طريق أصول فقه به دو بخش منقسم مى گردد: بخشي در باب روش استنباط احكام از چهار منبع اصلى، و بخش ديگر در باب شيوه استفاده از أصول عمليه.
در نخستين بخش أصول فقه، قواعد استدلال با قوانين مكتوب: قرآن و سنت مورد بحث قرار