«صاحب جواهر» مجددا به نجف بازگشت و پس از مدتى شركت در درس مراجع وقت، مستقلًا به تدريس و تأليف مشغول شد و با افكار دقيق و تحقيقات عميقش تحولى در فقه و اصول شيعه به وجود آورد و پس از صاحب جواهر، زعامت شيعيان را عهده‌دار گرديد.
سرانجام اين فقيه بزرگ، پس از عمرى خدمت به اسلام در سال ١٢٨١ ه. ق. در نجف ديده از جهان فروبست. «١» سيماى علمى و اخلاقى شيخ انصارى‌ شيخ انصارى به آنچنان مقامى در علم رسيده بود كه او را «خاتم الفقهاء و المجتهدين» لقب داده‌اند. او فقيهى دقيق و متفكرى عميق بود، رياست حوزه علمى و زعامت شيعه پس از صاحب جواهر به وى محول گرديد و تحقيقات و تأليفاتى از خود بجا گذارد كه تا كنون محور بحث و تدريس فقها و مجتهدان شيعه قرار گرفته‌است.
او داراى حافظه‌اى قوى، و نظرى دقيق بود، در مشكلات علمى نمى‌ماند و بسيار حاضرجواب بود. با آنكه اموال زيادى از بيت‌المال به دستش مى‌رسيد همانند فقيرترين افراد زندگى مى‌كرد. به علم و عبادت اهميت زيادى مى‌داد. به آنچه مى‌گفت عمل مى‌كرد و بسيار خوش‌اخلاق بود. در مقابل دشمنان اسلام هشيارى ويژه‌اى داشت و فريب توطئه‌هاى آنان را نمى‌خورد. «٢» خدمات فرهنگى و سياسى شيخ انصارى‌ شيخ مرتضى انصارى يكى از فقهايى است كه خدمات فراوانى به فرهنگ شيعه و جامعه اسلامى كرد. او با تحقيق و تدريس فقه و اصول، اساس اسلام را در جامعه حفظ نمود و مجتهدان بزرگى همچون «ميرزاى شيرازى» و «ملا حبيب اللّه رشتى» تربيت كرد و موجبات گسترش فرهنگ شيعه را فراهم ساخت.
اين عالم بزرگ كتابهاى متعددى در زمينه‌هاى فقه، اصول و رجال نوشت. نام بعضى‌