دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠٢٠
| اخلاص جلد: ٧ شماره مقاله:٣٠٢٠ |
اِخْلاص، نام صد و دوازدهمين سورة قرآن مجيد. اين سوره داراي آيه، ١
كلمه و ٧ حرف است.
از ديرباز، اين سوره به لحاظ موضوع و مضمون، نزد قاريان و مفسران، «اخلاص»،
و نزد فقها و متكلمان، «توحيد» نام گرفته است نك: ابوعمرو، ٢٦؛ طبرسى، ٠/٥٤؛
حائري، ٧٨ به بعد؛ محيسن، ٢٥؛ طباطبايى، ٠/٨٧. ٩ نام و عنوان ديگري كه به
اين سوره دادهاند: صمد، تفريد، تجريد، نور، نجات، ولايت، معرفت، جمال،
اساس، امان، شافيه، مانعه، مذكَّره، معوَّذه، مقشقِشه، منفَّره، محضِره،
برائت و نسبة الرب يا نسبة الله فخرالدينرازي، التفسير...، ٢/٧٥- ٧٦؛
فيروزآبادي، /٥٣؛ اندرابى، گ ١ ب؛ بقاعى، ٢/٤٤، چندان شهرتى ندارند و عنوان
اخير كه گويا مأخذ آن برخى روايات معراج نك: كلينى، /٨٥، يا برخى روايات
اسباب النزول نك: واحدي، ٠٤ بوده، مورد انتقاد نيز قرار گرفته است نك:
اندرابى، همانجا. از اين ميان، تنها نام «صمد» كه در كهنترين فهارس عناوين
سور قرآنى آمده نك: ابن نديم، ٩-٠، با قاعدة كلى نامگذاري سور نك: اندرابى،
گ ٩ الف - ٩ ب مطابقت دارد. زيرا از يك سوي، كلمة «صمد» تنها يك مرتبه، و
از ريشة «ص م د» تنها همين كلمه در قرآن به كار رفته است و از سوي ديگر،
با مضامين سوره مناسبت فراوان دارد نك: ابن نديم، ٩؛ اندرابى، گ ١ ب؛
بقاعى، ٢/٤٨، ٩٥؛ دروزه، /٠٩، چنانكه مفسران، گاه در تفسير اين سوره، به
توضيح معناي «الله الصمد» اكتفا كردهاند صنعانى، /٠٧. با اينهمه، به گواهى
منابع موجود، رسول خدا ص و صحابه و اهل بيت ع اين سوره را با توجه به سر
آغازش، «قُلْ هُوَاللّهُ اَحَد» مىناميدهاند و قاطبة محدثان نيز همواره اين
سنّت را معمول داشتهاند مالك، /٠٨- ٠٩؛ احمد بن حنبل، /١٢؛ دارمى، ٥٥ -٥٧؛
بخاري، /٥؛ كلينى، /١٦-١٧؛ ابن حجر، /٩٨- ٩٩.
سورة اخلاص از نخستين سورههاي نازل شده در مكة معظمه بوده، و سبك و آهنگ
بيان آن آشكارا معرف مكى بودن آن است و در روايات منقول از ابن عباس و
ديگران نيز در زمرة سورههاي مكى به شمار آمده است ابن نديم، ٨؛ اندرابى،
گ ١ الف -٣ الف، ٦ الف؛ زركشى، /٩٣؛ نك: سيوطى، الاتقان...، /٠-٤. با وجود
اين، مكى يا مدنى بودن سوره، همواره محل خلاف بوده است طوسى، ٠/٢٩؛
طبرسى، همانجا؛ زمخشري، /٩٨؛ سيوطى، همان، /٥؛ فيض، الصافى، /٦٢. اين
اختلاف ظاهراً از رواياتى ناشى شده است كه برخى، درخواست يهوديان مدينه
از پيامبر اكرم ص مبنى بر وصف پروردگار نسبة الرب را سبب نزول سوره
دانستهاند و دستة ديگري تقاضاي عدهاي از مشركان مكه را يادآور شدهاند نك:
واحدي، همانجا؛ ابوالفتوح، /٠٨ - ٠٩؛ ابن كثير، /٠٥؛ سيوطى، «لباب...»، /٤٦،
الدر...، /٦٩؛ نيز نك: زومر، .٣٢٥ همچنين حكايت برخى روايات از نزول سورة
اخلاص در مدينه، مىتواند اشاره به نزول يا تلاوت مجدد اين سوره بر حسب
مقتضيات و حوادث باشد، يا آنكه درخواست يهوديان از پيامبر اكرم ص در دوران
اقامت آن حضرت در مكه صورت پذيرفته است.
سورة اخلاص يكى از سورهاي است كه با فعل امر «قل» آغاز مىشود، سه تاي
آنها پياپى در خاتمة قرآن مجيد جاي گرفته و با عنوان مشترك «معوَّذات»
ناميده شده است نك: سيوطى، تناسق...، ٤٧. موضوع اصلى اين سوره اخلاص در
دين و توحيد در عبادت است. در اين ميان، سورة اخلاص بيش از سورة ديگر، بر
شعائر توحيدي تكيه دارد و به همين لحاظ، اين سوره را همراه با سورة كافرون
مقشقِشتين = پيرايندگان خواندهاند طوسى، همانجا؛ فيروزآبادي، /٤٨؛ بقاعى،
٢/٠٠، ٤٤ و نيز هر دو سوره را «اخلاص» ناميدهاند همانجا؛ فيومى، /٧٧.
سورة اخلاص و سورة كافرون، شعار جاودانة توحيد و فراخوان نبرد بى امان موحدان
با مشركان است و از اين رو، پيامبر اكرم ص قرائت اين دو سوره را در
ركعتهاي اول و دوم به ويژه در برخى نمازها مانند نافلة فجر نك: قطب، /٠٠٥
مؤكداً توصيه فرموده است ابن حجر، /٩٩؛ سيوطى، همانجا. روايات ديگري كه از
ناحية اهل بيت ع رسيده است، نيز ضمن آنكه بر قرائت اين دو سوره و نيز
سورة قدر سخت تأكيد دارند، به رغم مختصر شدن نماز، فضيلت آن را در قرائت
همين سورهها مىدانند كلينى، /١٦؛ فيض، ترجمة...، ١٠-١٢؛ بحرانى، /٢٠. بر پاية
همين روايات عملاً در آموزش نماز به كودكان و تازه مسلمانان، سورهاي كه
بايد پس از سورة حمد قرائت شود، سورة اخلاص برگزيده مىشود نك: فيض، همان،
١٧- ١٨ و مىتوان گفت كه نزد عموم مسلمانان عنوان «سوره» در قرائت نماز،
عملاً به سورة اخلاص اختصاص پيدا كرده است.
اين سوره به رغم آنكه پس از سورة كوثر، كوچكترين سورة قرآن كريم است،
حاوي همة فنون مباحث توحيدي است و به ويژه آية دوم آن: «اَللّهُ
الصَّمَد» همواره شايان تعمق و تأمل بوده است نك: قرطبى، ٠/٤٥؛ فخر الدين
رازي، التفسير، ٢/٧٥-٧٦، شرح...، ١٧- ٢١؛ سيوطى، الاكليل، ٠٢؛ بيضاوي، /٠٠؛
فيض، الصافى، /٦٦؛ بحرانى، /٢٣. امامان اهل بيت ع بيش از هر چيز به اين
نكته توجه مىدادهاند كه سورة «قُلْ هُوَاللّهُ اَحَد» شعار توحيد و اخلاص
است نك: حر عاملى، /٨٥ و يكايك آيات آن را مفسر يكديگر دانستهاند
ابنبابويه، ٠-١؛ فيض، همان، /٦٤؛ طباطبايى، ٠/٨٧؛ مغنيه، /٢٤.
سورة اخلاص در ترتيب جاودانة قرآن مجيد، زوج سورة «تَبَّتْ يدا اَبى لَهَب½»
قرار داده شده است و از نظر معنا و موضوع و تعبير و مضمون، اين دو سوره
بازتاب بيان يكديگرند سيوطى، تناسق، ٤٦- ٤٧؛ جواهر البيان...، ٤٧.
سورة اخلاص از معدود سورههاي قرآنى است كه مستقلاً در تفسير آنها كتب و
رسائل و مقالاتى نوشته شده است و نوشته مىشود. چنانكه آقابزرگ ١ اثر را با
عنوان تفسير سورة الاخلاص فهرست كرده است /٣٥-٣٦. از مشاهير علماي اسلام،
به ابن سينا اثري با عنوان تفسير سورة التوحيد منسوب شده كه بارها به چاپ
رسيده است. فخرالدين رازي، ابن تيميه و ميرداماد نيز هر يك اثري با عنوان
تفسير سورة الاخلاص دارند كه اثر ابن تيميه شهرت بيشتري يافته، و بارها به
چاپ رسيده است نك: كالورلى، ٤ - ¡ ÇãÇ Ïæ ÇËÑ ÏíÑ: ßÊÇÈ ÝÎÑÇáÏíä ÑÇÒí äß:
ÇáÝåÑÓ...¡ /١١ æ ßÊÇÈ ãíÑÏÇãÇÏ äß: ãÑÚÔì¡ /٠٣¡ ٠/٣ åãäÇä ÎØì ãÇäÏåÇäÏ.
ßÇáæÑáì äíÒ ÏÑ ãÞÇáåÇí Èå ÈÑÑÓì ãÓÇÆá äÍæí ÓæÑÉ ÇÎáÇÕ ÑÏÇÎÊå ÇÓÊ
åãÇäÌÇ. åãäíä ÇÒ ÂäÌÇ ßå Çíä ÓæÑå Èå ÚäæÇä ÚÕÇÑÉ æÍì ãÍãÏí ÏÑ ÓÑÇÓÑ
ÌåÇä ÇÓáÇã ÔäÇÎÊå ÔÏå¡ ÇÒ ÏíÑÈÇÒ¡ ÈåÊÑíä ãæÖæÚ ÈÑÇí åäÑäãÇíì ÎØÇØÇä¡
ØÑÇÍÇä æ äÇÑÑÇä ãÓáãÇä ÈæÏå ÇÓÊ.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ ابن بابويه، محمد، التوحيد، به كوشش هاشم حسينى،
تهران، ٣٨٧ق؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، المطالب العالية بزوائد المسانيد
الثمانية، به كوشش حبيب الرحمان اعظمى، بيروت، ٤٠٧ق/٩٨٧م؛ ابن كثير،
اسماعيل، تفسير القرآن العظيم، بيروت، ٣٨٩ق/٩٧٠م؛ ابن نديم، الفهرست؛
ابوعمرو دانى، عثمان، التيسير فى القراءات السبع، به كوشش اتو پرتسل،
استانبول، ٩٣٠م؛ ابوالفتوح رازي، روح الجِنان و رَوح الجَنان، قم، ٤٠٤ق؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ٣١٣ق؛ اندرابى، احمد، الايضاح فى القراءات،
نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ بحرانى، هاشم، البرهان فى تفسير القرآن،
بيروت، ٤٠٣ق/٩٨٣م؛ بخاري، محمد، صحيح، استانبول، ٤٠١ق/٩٨١م؛ بقاعى،
ابراهيم، نظم الدرر فى تناسب الا¸يات و السور، حيدرآباد دكن، ٤٠٤ق/٩٨٤م؛
بيضاوي، عبدالله، انوار التنزيل، بيروت، مؤسسة شعبان؛ جواهر البيان فى
تناسب سور القرآن، بيروت، ٤٠٦ق/٩٨٦م؛ حائري، عبدالكريم، كتاب الصلوة، قم،
٣٦٢ش؛ حر عاملى، محمد، وسائل الشيعة، بيروت، ٣٩١ق؛ دارمى، عبدالله، سنن،
استانبول، ٤٠١ق/٩٨١م؛ دروزه، محمد عزت، التفسير الحديث، قاهره، ٣٨١ق/٩٦٢م؛
زركشى، محمد، البرهان فى علوم القرآن، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،
بيروت، ٤٠٠ق/٩٨٠م؛ زمخشري، محمود، الكشاف، بيروت، دارالمعرفه؛ سيوطى،
الاتقان فى علوم القرآن، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، ٣٦٣ق؛ همو،
الاكليل، به كوشش سيف الدين عبدالقادر كاتب، بيروت، ٤٠٥ق/٩٨٥م؛ همو،
تناسق الدرر، به كوشش عبدالقادر احمد عطا، بيروت، ٤٠٦ق/٩٨٦م؛ همو، الدر
المنثور، بيروت، ٤٠٣ق/٩٨٣م؛ همو، «لباب النقول»، ضمن تفسير الجلالين،
استانبول، ٣٤٢ق؛ صنعانى، عبدالرزاق، تفسير القرآن، به كوشش مصطفى مسلم
محمد، رياض، ٤١٠ق/٩٨٩م؛ طباطبايى، محمدحسين، الميزان، بيروت، ٣٩٤ق/٩٧٤م؛
طبرسى، فضل، مجمع البيان، به كوشش هاشم رسولى محلاتى و فضل الله يزدي
طباطبايى، بيروت، ٤٠٨ق/ ٩٨٨م؛ طوسى، محمد، التبيان، بيروت، دار احياء
التراث العربى؛ فخرالدين رازي، التفسير الكبير، بيروت، داراحياء التراث
العربى؛ همو، شرح اسماء الله الحسنى، به كوشش طه عبدالرئوف سعد، بيروت،
٤٠٤ق/٩٨٤م؛ الفهرس الشامل للتراث العربى الاسلامى المخطوط، عمان، ٩٨٧م؛
فيروزآبادي، محمد، بصائر ذوي التمييز، به كوشش محمد على نجار، قاهره، ٣٨٣ق؛
فيض كاشانى، محمد، ترجمة الصلوة، به كوشش محمد على صفير، تهران، ٣٤٠ش؛ همو،
الصافى، به كوشش حسن حسينى لواسانى نجفى، تهران، ٣٥٦ش؛ فيومى، احمد،
المصباح المنير، قم، ٤٠٥ق؛ قرطبى، محمد، الجامع لاحكام القرآن، بيروت،
٩٦٧م؛ قطب، سيد، فى ظلال القرآن، بيروت، ٤٠٢ق/٩٨٢م؛ كلينى، محمد، الفروع
من الكافى، به كوشش علىاكبر غفاري، بيروت، ٤٠١ق؛ مالك بن انس، الموطأ،
به كوشش محمد فؤاد عبدالباقى، استانبول، ٤٠١ق/٩٨١م؛ محيسن، محمد، الارشادات
الجلية، قاهره، ٣٨٩ق/ ٩٦٩م؛ مرعشى، خطى؛ مغنيه، محمد جواد، التفسير الكاشف،
بيروت، ٩٨١م؛ واحدي، على، اسباب النزول، به كوشش سيد جميلى، بيروت،
٤٠٥ق/٩٨٥م؛ نيز:
Calverley, E. E., X The Grammar of S = ratu 'l-Ikhl ? s n , SI, ١٩٥٧, vol. VIII;
Zwemer, S. M., X S = rat al-Ikhl ? s n , The Moslem World, ١٩٦٨, vol. XXVI.
محمدعلى لسانى فشاركى