دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠١٨
| اخفش، ابوعبدالله جلد: ٧ شماره مقاله:٣٠١٨ |
اَخْفَش، ابو عبدالله هارون بن موسى بن شريك تغلبى دمشقى ٠١-٩٢ق/١٦ -
٠٥م، نحوي، لغوي، محدث، مفسر و مقري بزرگ شام.
اخفش در دمشق و در محلهاي به نام «باب الجابيه» مقيم بود، از اين رو به
اخفش باب الجابيه شهره گرديد نك: ابن جزري، /٤٧؛ بستانى، /٣٠. او در تحصيل
علوم و فنون رايج آن زمان سخت كوشيد و سرآمد اقران شد نك: ياقوت، ٩/٦٣. وي
در علم نحو شهرتى كسب كرد و همانند برخى ديگر از نحويان پيش از خود ٠ تن يا
بيشتر لقب «اخفش» يافت و او را آخرالاخافشه خواندند نك: همانجا؛ ذهبى، سير...،
٣/٦٦؛ سيوطى، /٢٠؛ نيز نك: ٢ EI. در غريب القرآن، غريب الحديث، تفسير، معانى
القرآن و شعر عربى مهارت و تتبّع داشت ياقوت، همانجا؛ داوودي، /٤٧. در حديث
از عبدالله ابن ذكوان، سلاّم مداينى و نيز از ابو مُسهِر غسّانى روايت
مىكرد و از راويان وي اينان را نام بردهاند: ابو احمد ابن ناصح مفسر، ابو
طاهر ابن ذكوان و ابوبكر ابن فطيس ياقوت، ذهبى، همانجاها. طبرانى /٢٨ نيز از
او حديث نقل كرده است.
اخفش، به ويژه علم قرائات را وجهة همت خويش ساخت و ساليان دراز در محضر
ابن ذكوان ه م به فراگيري فنون قرائات پرداخت. پس از مرگ ابن ذكوان
٤٢ق/٥٦م قرائت اهل شام يعنى قرائت ابن عامر دمشقى ه م، از طريق او
انتشار و اشتهار يافت ابو عمرو دانى، ٣؛ ياقوت، سيوطى، همانجاها. وي قرائت
ابن عامر را به تفصيل، همراه با علل آن، در كتابى جداگانه تأليف كرده بود
و بر اساس آن تعليم مىداد نك: ابوعمرو، ٩٤؛ نيز نك: ابن جزري، /١٠ و تلاشهاي
او موجب شد كه قرائت اهل شام جايگاه خود را در ميان قرائات هفتگانه و
دهگانة مشهور باز يابد سيوطى، همانجا. اخفش نزد هشام بن عمار، راوي ديگر ابن
عامر، نيز حروف ويژة روايت او را فرا گرفته بود ذهبى، معرفة...، /٤٨؛ ابن
جزري، /٤٧.
اخفش بجز قرائات سبع، قرائات شاذ و غريب، چون «اختيار» ابوعبيد قاسم بن
سلاّم نك: همانجا را نزد استادان فن آموخته بود. صوت خوش او در تلاوت قرآن
مجيد و حسن اداي وي نيز مورد ستايش قرار گرفته است نك: ياقوت، همانجا.
بيشتر مُقريان نامدار دمشق و بغداد در نيمةاول سدةق/٠م همچون داجونى كبير
ابوبكر محمد بن احمد، ابوبكر نقاش محمد بن حسن بن محمد موصلى بغدادي،
ابوعلى حسن بن حبيب حصائري دمشقى، ابراهيم بن عبدالرزاق انطاكى، و ابن
اخرم ابوالحسن محمد بن نصر ربعى دمشقى، مشهورترين راوي اخفش، از شاگردان
او به شمار مىآيند اندرابى، ٨؛ ذهبى، سير، همانجا، معرفة، /٤٨، ٦٨، ٨٧، ٨٩-٩٢،
٩٤؛ ابن جزري، /٦، ٠٩-١٠، /٧، ١٩-٢١، ٧٠-٧١، ٤٧.
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ٣٥١-
٣٥٢ق/٩٣٢-٩٣٣م؛ ابوعمرو دانى، عثمان، التيسير، به كوشش اتوپرتسل، استانبول،
٩٢٠م؛ اندرابى، احمد، قراءات القراء المعروفين، به كوشش احمد نصيف جنابى،
بيروت، ٤٠٥ق/٩٨٥م؛ بستانى؛ داوودي، محمد، طبقات المفسرين، به كوشش على
محمد عمر، مصر، مكتبة وهبه؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و ديگران، بيروت، ٤٠٤ق/٩٨٤م؛ همو، معرفة القراء الكبار، به كوشش بشار
عواد معروف و ديگران، بيروت، ٤٠٨ق/٩٨٨م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ٣٨٤ق/٩٦٥م؛ طبرانى، سليمان، المعجم الصغير، به
كوشش عبدالرحمان محمد عثمان، قاهره، ٣٨٨ق/٩٦٨م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز: EI ٢ .
محمد رادمنش