دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠٠٦
| اخريد جلد: ٧ شماره مقاله:٣٠٠٦ |
اُخْريد، شهر و درياچهاي در جمهوري مقدونيه، جنوب يوگسلاوي سابق و شرق
جمهوري آلبانى. از اخريد در مآخذ سدة قم با نام يونانى لوخنيدُس و لاتينى
ليخنيدوس ياد شده است پاولى، ؛ XXVI/٢١١١ XXXI/٤٨٠ , ٢ BSE؛ خوري، ٦٠.
پوليبيوس اين نام را بهصورتلوخْنيدا و و استرابو، لوخْنيدا نوشته است
.III/٢٩٢-٢٩٣ پروكوپيوس اين نام را به صورت ليخنيدُن ليخنيدوس ذكر كرده
است و در مآخذ ديگر به گونههاي ليخنيتوس، ليگنيدو، ليسينيوم و جز آن نيز
آمده است پاولى، همانجا. بعدها اينشهر و درياچه، اخريد ناميده شد ؛
XXVI/٢١١٥Šö‘õû ٢ ، BSEهمانجا و در نوشتههاي مؤلفانبيزانسى نيز به صورت
اَخريدا نك: «دائرة المعارف ايتاليا»، ذيل اُخريدا آمده است.اخريد در منابع
بهصورتهاي مختلف ديده مىشود نك: بروكهاوس، ؛ XIII/٦٥٨ استروگورسكى، ٧٩ º
دايرةالمعارف فارسى، /٠٥؛ اولياچلبى، /٣٥؛ XXXIX/٩٣٥ ؛ EUE, تورسون بيگ، ٤٢ º
XIX/٤٤ , ٣ ؛ BSEماير، .XVII/٥٥٠ در مآخذ يوگسلاوي نام مزبور به صورت اهريد ذكر
شده است «راهنماي...»، .٢٤
درياچةاخريد: در زباناسلاوياندرياچةاخريدرااهريدسكو يزرو و در زبان مقدونيهاي
ليگنىاي اوهريت مىنامند XIX/٤٤ , ٣ BSE. اين درياچه در سرزمين يوگسلاوي
سابق و آلبانيا آلبانى در وسط كوهستانهاي تكتونيك و به ارتفاع ٩٥ تا ٩٨ متر
از سطح دريا قرار گرفتهو حاصلآتشفشانيهاست همانجا؛ XXXI/٤٨١ , ٢ ؛ BSEلاروس
بزرگ، ذيل اُهريد. مساحت آن ٤٨ كم و عمق آن حداكثر ٨٦ متر است همان، نيز ٣
، BSEهمانجاها. محيط درياچه ٠٠ كم، طول آن از شمال به جنوب ٨ كم و عرض آن
از شرق به غرب ٢ كم است سامى، /٠٦٦. كرانههاي شمالى وجنوبى درياچه به
تقريب صاف و داراي شيبهاي اندكى است. ولى كرانههاي شرقى و غربى آن
كوهستانى و داراي شيبهاي تند است همو، نيز ٣ ، BSEهمانجاها. آبهاي چندين
رودخانة كوهستانى به اين درياچه مىريزند همانجا. از اين درياچه رودي به
نام چرنى درين درين سياه جريان دارد كه به درياي آدرياتيك مىريزد
همانجا؛ «فرهنگ...»، .٩٥٣ آب اين درياچة كوهستانى در بهار و پاييز بالا مىآيد
و بسيار شفاف است. درجة گرماي آن در تابستان ٨ تا ٤ سانتىگراد است. اين
درياچه قابل كشتيرانى و داراي انواع ماهيهاست كه از جملة آنها قزلآلا،
كپور، مارماهى و غيره صيد مىشود ٣ ، BSEهمانجا.
شهر اخريد: اين شهر در مقدونيه و ساحل شمالى درياچة اخريد واقع است. جمعيت
آن در ٩٧١م، ٦ هزار نفر همانجا، و در ٩٨١م، ٩ هزار نفر «فرهنگ»، همانجا بوده
است. اوليا چلبى بناي اين شهر را به رجعم بن سليمان ع نسبت داده است.
وي با تكيه به قول مؤلفان لاتين كه مأخذ آن مشخص نشده است ، حكيمى به
نام اخري را بنيان گذار قلعة اخري دانسته است همانجا. تا سدة قم اطلاعى از
اين شهر به دست نيامده است. از اين شهر نخستين بار در جريان جنگ روميان
با مقدونيان ياد شده است. طى نخستينپيكارهاي روم و مقدونيه شخصى به نام
اِروپوس در قيام بر ضد فيليپ در ٠٨قم اين شهر را به تصرف آورد پاولى،
.XXVI/٢١١٢ در ٩٦قم پلوراتوس اين شهر را تصرف كرد همانجا؛ پوليبيوس، .V/١٩٣
محتمل است در نيمة دوم سدة م پس از تصرف شهر و منطقه از سوي بلغارها نام
اخريد بر آن نهاده شده باشد XXXI/٤٨٠ , ٢ .BSE
وضع جغرافيايى قديم اين شهر را استرابو به تفصيل آورده است. وي مىنويسد
لوخنيدس ليخنيدوس شهري است در ناحية پولونوس پيلون كه مرز ميان ايلّيريا
ايلّوريدا و مقدونيه است. اين شهر بر سر راه كانداويا قرار دارد كه كوهى در
ايليرياست .III/٢٩٢-٢٩٥ به هنگام سلطة روميان بر شبه جزيرة بالكان، اخريد
يكى از شهرهاي عمده بر سر راه ساحلى درياي آدرياتيك به كنستانتينوپوليس
قسطنطنيه بود. اخريد در اواخر سدة م به يكى از مراكز مهم مسيحى و اسقف نشين
بالكان بدل گرديد. در سدة و اوايل سدة م گروههايى از اسلاوها به منطقة اخريد
كوچ كردند و در آنجا سكنى گزيدند. اخريد در نيمة دوم سدة م تابع دولت بلغار
شد. پس از سقوط دولت بلغارستان غربى در ٠١٨م، به صورت بخشى از توابع دولت
بيزانس درآمد و در سدههاي ٢ و ٣م به يكى از مراكز بازرگانى عمده بدل گشت.
در روزگار فرمانروايى ايوان آسِن ٢١٨-٢٤١م مجدداً به صورت بخشى از توابع
دولت احيا شدة بلغارستان درآمد ٢ ، BSEهمانجا. در ٣٣٣م استفان دوشن پادشاه
صربستان ٣٣١- ٣٥٥م مقدونية غربى را به تصرف آورد اوزون چارشيلى، .I(٤)/١٩٥
با مرگ استفان حكومت وي متلاشى شد.
در ٣٩٤م زمان سلطنت ايلدرم بايزيد اول ٩١- ٠٥ق تركان عثمانى اخريد را
متصرف شدند. از اين پس اخريد رونق پيشين را از دست داد ٢ ، BSEهمانجا. پس از
نخستين جنگ بالكان ٩١٢- ٩١٣م، اخريد زير سلطة صربها قرار گرفت و با تأسيس
دولت يوگسلاوي، به صورت بخشى از آن كشور درآمد، ولى با فروپاشى دولت مذكور
و تأسيس جمهوري مقدونيه، جزو اين جمهوري گرديد.
شهر اخريد داراي بناهاي زيبا و خوش منظرهاي است كه از سدههاي ميانه برجا
مانده است. بر فراز كوه اخريد قلعة ساموئيل شموئيل ، شاه بلغار ، قرار دارد
كه در ابتدا دژي بيزانسى بود. بناي اين دژ را در سدة م دانستهاند كه در
اوايل سدة ١م ق تجديد ساختمان شده است. صومعة پانتِلمون مقدس بر فراز كوه
نيز از آثار قديم اخريد است كه در سدة م تجديد بنا شد و بعدها به مسجد بدل
گشت. ديگر از آثار كهن اخريد كاخ صوفياي مقدس است كه در سالهاي ٠٣٧-٠٥٠م
تجديد بنا شد. نقش و نگارهاي اين بنا متعلق به سدههاي ١-٤م است XIX/٤٤ , ٣
.BSEبعدها اين بنا نيز تبديل به مسجد شد. اولياچلبى از اين بنا با عنوان مسجد
اياصوفيه ياد كرده است /٣٧. كليساي صليبى شكل كلمنتِ مقدس كه بناي آن
متعلق به ٢٩٥م بوده، در سدههاي ٤ و ٩ م مرمت شده است. نقش و نگارهاي
ديوار اين كليسا متعلق به اواخر سدة ٣م بوده، و توسط دو استاد به نامهاي
ميخائيل و اوتيخيوس صورت پذيرفته است. ديگر از بناهاي شهر، بيمارستان
نيكلايمقدساست كهبنايآندر ٣١٣م و نقش و نگارهاي آن در سدة ٤م ق انجام
گرفته است. بناي بيمارستان ديگري به نام بوگورديتسا متعلق به سدة ٤م و
نقش و نگار ديوارهاي آن مربوط به سدههاي ٤-٧م است. ديگر كليساي كوچك
كلمنت مقدس است كه تاريخ بناي آن در ٣٧٨م و نقش و نگارهاي آن متعلق به
اواخر سدة ٤م است ٣ ، BSEهمانجا.
اوليا چلبى از بناهاي مهم شهر چون پاشا سرايى كاخ پاشا و جامع اخري زاده
ياد كرده كه در آن نماز جمعه برگذار مىشده است /٣٧، ٣٨. در مورد محلههاي
اخريد، وي از ٧ محلة آباد و آراسته خبر داده كه از آن جمله بوده است:
محلههاي اخري زاده، تكيه، قول اوغلى، حيدرپاشا، مدرسة قوجه سياوش پاشا،
حاجى حمزه، مسجد اسكندربيگ، كوجى بيگ، امين محمود و قره خوجه /٣٩. وي از
وجود ٧ مسجد شهر نيز خبر داده كه از آن جمله است: جامع حاجى قاسم با
منارهاي زيبا به شيوة قديم و مساجد سلطان سليمان خان، حاجى حمزه، اياصوفية
بزرگ، اسكندربيگ، كوجى بيگ، چارشو، چنارلى و قره خوجه همانجا. دو مدرسة عمدة
شهر عبارت بودند از مدرسة سياووش پاشاو مدرسة تكية سليمان خان. شمار مكتبهاي
اخريد ذكر شده كه از آن جمله است: مكتب اخري زاده و مكتب آغا همو، /٤٠.
همچنين اولياچلبى از گرمابههاي شهر همانجا و نيز از وجود دارالضيافه مهمانسرا
براي بىنوايان /٤١ و ٢ تفرجگاه در چهارسوي شهر ياد كرده است /٤٢.
پس از پايان جنگ جهانى دوم در ٩٤٥م شهر اخريد به تقريب بازسازي شد و در
آن استراحتگاهها، منازل و مهمانخانههاي متعدد احداث گرديد. شهر داراي
ايستگاه راه آهن و فرودگاه است و يكى از مراكز مهم جهانگردي است. از جملة
صنايع دستى محلى اخريد منبت XIX/٤٤–¨ý¤‘î , ٣
.BSEشهرمركزبازرگانىودارايكارگاههاي توليدي، مؤسسات باغداري و تأسيسات صيد
ماهى پيشرفته است XXXI/٤٨٠ , ٢ .BSEاولياچلبى در سياحتنامة خود از صيد انواع
ماهى توسط زورقهاي بادبانى و نيز وفور پرندگانى چون غاز و اردك ياد كرده
است. همو دربارة زبان مردم اخريد مىنويسد كه مردم به زبانهاي بلغاري و
رومى يونانى سخن مىگويند همانجا.
از مشاهير مسلمانى كه در اخريد اقامت داشته، يا اهل آن ناحيه بودهاند،
مىتوان به مولى حسامالدين عطايى، ٣٣-٣٤، حسينپاشا همو، ٥٨، سياوشپاشا،
گورجى محمد پاشا شيخى،/٠٠ و على پاشا همو، /٠١ اشاره كرد.
مآخذ: اولياچلبى، محمد، سياحتنامه، استانبول، ٩٢٨م؛ خوري، سليم جبرائيل و
سليم ميخائيل شحاده، آثار الادهار، بيروت، ٢٩١ق/٨١٥م؛ دايرة المعارف فارسى؛
سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام، استانبول، ٣٠٦ق؛ شيخى محمد افندي، وقايع
الفضلاء ذيل شقائق النعمانية ، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ٩٨٩م؛
عطايى، عطاءالله، حدائق الحقائق فى تكملة الشقائق، استانبول، ٩٨٩م؛ نيز:
Brockhaus; BSE ٢ ; BSE ٣ ; Enciclopedia Italiana, Rome, ١٩٤٩; EUE; Grand
Larousse; Handbook on Yugoslavia, Belgrad; Meyer; Ostrogorsky, Georg, Bizans
devleti tarihi, tr. Fikret Is o ltan, Ankara, ١٩٨١; Pauly; Polybius, The
Histories, tr. W. R. Paton, London, vol. V, ١٩٦٨, vol. VI, ١٩٧٥; Procopius, tr.
H. B. Dewing, London, ١٩٦٩; Sovetskii entsiklopedicheskii slovar, Moscow, ١٩٨٧;
Strabo, The Geography , tr . Horace Leonard Jones , London , ١٩٦١ ; Tursun Bey ,
T @ r Q h-i Eb O p l-Feth, Istanbul, ١٩٧٧; Uzun ٥ ars o l o , I. H., Osmanl o
tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
عنايتالله رضا