دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٩٩٨
| اختلاف الحديث جلد: ٧ شماره مقاله:٢٩٩٨ |
اِخْتِلافُ الْحَديث، شاخهاي از علوم حديث كه در آن به مقايسة محتوايى
احاديث پرداخته مىشود و وجوه تعارض ميان آنها مورد بررسى قرار مىگيرد.
در عصر صحابه، اختلافاتى در نقل سنت پيامبر(ص) و احاديث آن حضرت روي داد
كه گفت و گوهايى را در تبيين علل اين اختلاف و روش درست برخورد با آن
ايجاب كرد (مثلاً نك: دارمى، عبدالله، ١/١٩٤؛ ابن ماجه، ١/١٩٩-٢٠٠). در عصر
تابعين اين موارد دامنهاي گستردهتر يافت، تا جايى كه در سدة ١ ق، بخش
عمدهاي از اختلافات فقهى ميان مكاتب بومى حجاز و عراق، به اختلاف ميان
روايات مورد استناد آنان بازمىگشت. در پايان همان سده، سخن از روشهايى
براي برخورد با احاديث «مختلف» در ميان بود، چنانكه به عنوان نمونه ابن
سيرين به صورت يك روش كلى، درصورت امكان جمع بين دو حديث با رعايت
احتياط، به حديث احوط عمل مىكرد و با اين وجود، عمل به حديث ديگر را نيز
جايز مىشمرد (نك: ابن سعد، ٧(١)/١٤٤).
در استنادات روايى ابوحنيفه، سخن از ترجيح سنت ثابت بر سنت غيرثابت در
موارد تعارض به ميان آمده است (نك: خوارزمى، ١/٣٥٢- ٣٥٤؛ براي تعديلى از
اين روش توسط ابويوسف، نك: ه د، ٦/٤٤٥). پافشاري نداشتن ابوحنيفه و حنفيان
متقدم بر جمع ميان دو حديث مختلف، برخلاف شيوة معمول نزد اصحاب حديث، از
آنجاست كه بسياري از روايات منسوب به پيامبر(ص) را نامعتبر مىشناختند (نك:
العالم...، ٤٣- ٤٥؛ دارمى، عثمان، ١٢٧ به بعد؛ دميري، ١/٣٩٩). شافعى در جهت
استوار ساختن موضع اصحاب حديث، روشهايى را براي جمع بين دو حديث مختلف تا
حد امكان تدوين كرده (نك: الرسالة، ٢١٦-٢١٧، ٢٨٢ به بعد)، و به طبقهبندي
احاديث مختلف پرداخته، گاه آنها را از قبيل ناسخ و منسوخ يا مُجمَل و مفسّر
شمرده، و گاه از روشهايى براي ترجيح بين دو روايت سخن گفته است (نك:
اختلاف...، ٤٠، جم). ابن خزيمه فقيهى ديگر از اصحاب حديث، به اين نظر شهره
بود كه هرگز دو حديث با اسانيد صحيح با يكديگر در تضاد نخواهند بود و براي رفع
هرگونه تضاد ظاهري، راهى براي تأليف وجود دارد (ابن صلاح، ٢٨٥).
در بازگشت به پايان سدة ٢ق، بايد گفت كه برخى از قدماي معتزله چون
ابراهيم نظّام نيز به سختى به اصحاب حديث تاخته، و بسياري از روايات
آنان را برساخته دانستهاند (نك: ابن قتيبه، ٢٧- ٢٨؛ بغدادي، ٨٩، ١٩٢)؛ گويا
هموست كه در يكى از آثار خود مجموعهاي از روايات اصحاب حديث را گرد آورده،
و دو به دو به بيان تضاد بين آنها پرداخته است (نك: ابن قتيبه، ٨٧ به
بعد). نظير چنين گزينشى از احاديث متضاد در روايات اصحاب حديث، در كتاب
الايضاح فضل ابن شاذان نيشابوري (د ٢٦٠ق) از متكلمان اماميه نيز ديده
مىشود (نك: ص ٢٦ به بعد). در ميان اماميه بايد كهنترين گفتار در باب
اختلاف الحديث را روايت بلند ابان بن ابى عياش (د ١٣٨ق) به نقل از
سُلَيم از امام على(ع) دانست كه در آن، وجود احاديث بر ساخته، احاديث
ناشى از وهم صحابى، و نيز وجود ناسخ و منسوخ، عام و خاص و محكم و متشابه
در احاديث نبوي عوامل تعارض ميان احاديث دانسته شدهاند (نك: كتاب
سليم...، ١٠٣- ١٠٧؛ كلينى، ١/٦٢ -٦٤؛ نعمانى، ٤٩-٥٢؛ نيز براي مختصري از آن
به روايت شعبى، نك: ابن جوزي، ١٤٢-١٤٣). از زبان امامان باقر، صادق، كاظم
و رضا(ع) در سدة ٢ق نيز احاديث پرشماري در شيوة برخورد با احاديث مختلف و
جمع يا ترجيح ميان آنها نقل شده است (نك: حر عاملى، ١٨/٧٥ به بعد؛ نوري،
٣/١٨٥-١٨٦).
از نيمة دوم سدة ٢ق، اختلافات پيش آمده در احاديث مروي از امامان باقر و
صادق(ع) نيز به مسألهاي مهم در محافل اماميه تبديل شده بود (مثلاً نك:
طوسى، تهذيب...، ٣/٢٢٨) و بدينترتيب در دورههاي بعد عملاً بخش قابل
ملاحظهاي از مباحث اختلاف حديث در ميان اماميه را اين موارد تشكيل مىداد.
به هر روي اختلاف الحديث با تمامى جوانب آن در اين برهه از مسائل
موردبحث در محافل امامى بوده است و برپاية آنچه از عنوان يكى از آثار
نايافتة عبدالله بن جعفر حميري برمىآيد ( كتاب ما بين هشام بن الحكم و
هشام بن سالم و القياس و الارواح و الجنة و النار و الحديثين المختلفين، نك:
نجاشى، ٢٢٠)، ميان دو صاحب نظر بزرگ امامى: هشام بن حكم و هشام بن سالم
در مسألة دو حديث مختلف، اختلافنظرهايى بوده است؛ بهعلاوه در ميان آثار
هشام بن حكم، ذكر كتابى با عنوان الاخبار آمده است (نك: همو، ٤٣٣؛ طوسى،
الفهرست، ١٧٥؛ قس: ابن نديم، ٢٢٤؛ براي روايات موجود از طريق آن دو در اين
باره، نك: كلينى، ١/٦٩، ٢/٢١٨؛ كشى، ٢٢٤). در همان نيم سده، متنى كوتاه در
روشهاي ترجيح ميان دو حديث مختلف به روايت عالم واقفى داوود بن حصين از
عمر بن حنظله رواج يافت كه نزد حديث گرايان اماميه مقبوليتى فراوان يافت
و در دورههاي بعد نيز با عنوان «مقبولة عمر بن حنظله» پذيرشى فراگير يافت
(براي متن روايت، نك: كلينى، ١/٦٧؛ ابن بابويه، من لايحضره...، ٣/٥ -٦؛
طوسى، تهذيب، ٦/٣٠١-٣٠٢؛ براي نقدهاي آن، نك: صاحب معالم، ٢٤٧، ٢٧٢).
در سدههاي بعد نيز مسألة اختلاف الحديث، به عنوان مسألهاي حساس هم از
سوي محدثان و هم متكلمان اماميه موردبررسى قرار گرفت و علاوه بر كتب
مستقل، برخى از علما چون كلينى در الكافى (١/٦٢ به بعد)، ابن بابويه در
الاعتقادات (ص ١٧ به بعد) و مفيد در تصحيح الاعتقاد (ص ١٤٦-١٤٧) بابى را
بدين موضوع اختصاص دادند. آثار مستقل در اين زمينه از مذاهب گوناگون،
عمدتاً به سدههاي ٢- ٥ق تعلق دارند و از سدة ٥ق به بعد اين موضوع بهصورت
بابى از مباحث اخبار در كتب اصول فقه (مثلاً ابوالحسين بصري، ٢/٦٧٢ به بعد؛
سرخسى، ٢/١٢ به بعد؛ محقق حلى، ١٥٤ به بعد)، يا به عنوان بابى در كتب
علوم الحديث (مثلاً ابن صلاح، ٢٨٤ به بعد؛ ابن جماعه، ٦٠ به بعد؛ ابن حجر،
٦٩ به بعد) مطرح شده است.
آنچه از تأليفات مستقل مذاهب گوناگون اسلامى در موضوع اختلاف الحديث
شناخته شده، عبارتند از:
١. اختلاف الحديث، تأليف يونس بن عبدالرحمان (ح ١٢٥ - بعد از ٢٠٠ق/ح ٧٤٣-
بعد از ٨١٦ م)، فقيه و متكلم نامدار امامى (نك: طوسى، الفهرست، ١٨١؛ قس:
ابن نديم، ٢٧٦؛ نجاشى، ٤٤٧). اكنون تنها رواياتى چند در باب اختلاف الحديث
از يونس بن عبدالرحمان در دست است (نك: كلينى، ١/٤٠، ٦٧؛ كشى، همانجا؛
طوسى، امالى، ١/٢٣٦- ٢٣٧؛ نيز حر عاملى، ١٨/٨٥، شم ٣٠، به نقل راوندي). ٢.
اختلاف الحديث، اثر ابوعبدالله محمد بن ادريس شافعى (١٥٠-٢٠٤ق/٧٦٧- ٨١٩م)،
كه متنى در بررسى احاديث «مختلف» فقهى به روايت ربيع بن سليمان از
شافعى است و گاه بخشى از كتاب الام دانسته شده است (نك: سيوطى،
٢/١٧٥-١٧٦). اين كتاب كه كهنترين اثر بازمانده در اختلاف الحديث است،
بارها از جمله در بيروت (١٤٠٦ق/١٩٨٦م) بهكوشش محمد احمد عبدالعزيز به چاپ
رسيده است. ٣. اختلاف الحديث، تأليف محمد بن ابى عمير بغدادي (د
٢١٧ق/٨٣٢م)، ديگر عالم برجستة امامى (نك: نجاشى، ٣٢٧). ٤. اختلاف الحديث،
اثر على بن مدينى (د ٢٣٤ق/٨٤٩م)، از عالمان اصحاب حديث بغداد (نك: ذهبى،
١١/٦٠). ٥. اختلاف الحديث، تأليف احمد بن ابى عبدالله برقى (د ٢٧٤ يا
٢٨٠ق/٨٨٧ يا ٨٩٣م)، محدث امامى و گردآورندة مجموعة المحاسن (نك: طوسى،
الفهرست، ٢٠). ٦. تأويل مختلف الحديث، اثر عبدالله بن مسلم ابن قتيبه (د
٢٧٦ق/ ٨٨٩م)، عالم پر شهرت اصحاب حديث كه گاه با عناوينى ديگر چون
اختلاف الحديث نيز خوانده شده است (نك: ابن نديم، ٨٦؛ رودانى، ١٢٧). ابن
قتيبه در اين اثر، هم احاديث اعتقادي و هم فقهى را موردبررسى قرار داده
است. بعدها اهل حديث بر اين كتاب انتقادهايى داشتهاند (نك: ابن صلاح، ٢٨٥؛
نووي، ٢/١٧٦). اين كتاب بارها از جمله در بيروت (١٣٩٣ق/١٩٧٣م) به كوشش
محمد زهري نجار به چاپ رسيده است (براي كارهايى در تلخيص و ترجمة آن، نك:
ه د، ٤/٤٥٧). ٧. اختلاف الحديث، تأليف زكريا بن يحيى ساجى (د ٣٠٧ق/٩١٩م)،
از عالمان اصحاب حديث و گراينده به شافعى (نك: سبكى، ٣/٣٠٠). ٨. كتاب
الحديثين المختلفين، اثر محمد بن احمد بن داوود قمى (د ٣٦٨ق/٩٧٩م)، از
فقيهان اماميه (نجاشى، ٣٨٤). ٩. جواب المسائل فى اختلاف الاخبار، از محمد
بن محمد بن نعمان شيخ مفيد (د ٤١٣ق/١٠٢٢م)، فقيه و متكلم نامدار امامى
(همو، ٤٠٠). ١٠. كتاب الحديثين المختلفين، تأليف احمد بن عبدالواحد ابن
عبدون (د ٤٢٣ه /١٠٣٢م)، راوي و فقيه امامى (همو، ٨٧). ١١. الاستبصار فى ما
اختلف من الاخبار، اثر محمد بن حسن شيخ طوسى (د ٤٦٠ق/ ١٠٦٨م)، در ٣ جزء (در
برخى چاپها ٤ مجلد) كه مفصلترين تأليف شناخته شده در اين باب است و به
احاديث فقهى اختصاص دارد. الاستبصار كه يكى از كتب اربعه در اخبار اماميه
است، بارها از جمله در نجف (١٣٧٥-١٣٧٦ق) به طبع رسيده است (براي اطلاعات
بيشتر، نك: ه د، الاستبصار).
گفتنى است كه گاه تأليفاتى چون مشكل الا¸ثار طحاوي (د ٣٢١ق/٩٣٣م)، عالم
شهير حنفى (چ حيدرآباد دكن، ١٣٣٣ق، ٤ ج) نيز به مناسبت نزديكى موضوع، با
گونهاي از مسامحه به كتب اختلاف الحديث ملحق شدهاند (نك: سيوطى، ٢/١٧٦؛
كتانى، ١٥٨).
مآخذ: ابن بابويه، محمد، الاعتقادات، قم، ١٤١٣ق؛ همو، من لايحضره الفقيه،
بهكوشش حسن موسوي خرسان، نجف، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ ابن جماعه، محمد، المنهل
الروي، بهكوشش محيىالدين عبدالرحمان رمضان، دمشق، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن
جوزي، يوسف، تذكرة الخواص، نجف، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، نزهة
النظر، بهكوشش عبدالسلام مدنى، بنارس، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن سعد، محمد، كتاب
الطبقات الكبير، بهكوشش زاخاو و ديگران، ليدن، ١٩٠٤- ١٩١٥م؛ ابن شاذان،
فضل، الايضاح، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن صلاح، عثمان، علوم الحديث،
بهكوشش نورالدين عتر، دمشق، ١٤٠٤ق/١٩٨٥م؛ ابنقتيبه، عبدالله، تأويل
مختلف الحديث، بهكوشش محمد زهري نجار، بيروت، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ ابن ماجه،
محمد، سنن، بهكوشش محمد فؤاد عبدالباقى، قاهره، ١٩٥٢-١٩٥٣م؛ ابن نديم،
الفهرست؛ ابوالحسين بصري، محمد، المعتمد، بهكوشش محمد حميدالله و ديگران،
دمشق، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ بغدادي، عبدالقاهر، الفرق بين الفرق، بهكوشش محمد زاهد
كوثري، قاهره، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ حر عاملى، محمد، وسائل الشيعة، بيروت، داراحياء
التراث العربى؛ خوارزمى، محمد، جامع مسانيد ابى حنيفة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛
دارمى، عبدالله، سنن، دمشق، ١٣٤٩ق؛ دارمى، عثمان، الرد على بشر المريسى،
بهكوشش محمد حامد فقى، بيروت، دارالكتب العلميه؛ دميري، محمد، حياة الحيوان
الكبري، قاهره، مكتبة مصطفى البابى الحلبى؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء،
بهكوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ رودانى، محمد، صلة
الخلف، بهكوشش محمد حجى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات
الشافعية الكبري، بهكوشش محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره،
١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ سرخسى، محمد، اصول، به كوشش ابوالوفا افغانى، حيدرآباد دكن،
١٣٧٢ق؛ سيوطى، تدريب الراوي، بهكوشش احمد عمر هاشم، بيروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛
شافعى، محمد، اختلاف الحديث، بهكوشش محمد احمد عبدالعزيز، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ همو، الرسالة، بهكوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٥٨ق/١٩٣٩م؛
صاحب معالم، حسن، معالم الاصول، تهران، ١٣٧٨ق؛ طوسى، محمد، امالى،
بغداد/نجف، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛ همو، تهذيب الاحكام، بهكوشش حسن موسوي خرسان،
نجف، ١٣٧١ق؛ همو، الفهرست، نجف، كتابخانة مرتضويه؛ العالم و المتعلم،
بهكوشش محمد رواس قلعهجى و عبدالوهاب هندي ندوي، حلب، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛
كتاب سليم بن قيس، بيروت، مؤسسة اعلمى؛ كتانى، محمد، الرسالة المستطرفة،
استانبول، ١٩٨٦م؛ كشى، محمد، معرفة الرجال، اختيار طوسى، بهكوشش حسن
مصطفوي، مشهد، ١٣٤٨ش؛ كلينى، محمد، الكافى، بهكوشش علىاكبر غفاري، تهران،
١٣٩١ق؛ محقق حلى، جعفر، معارج الاصول، بهكوشش محمدحسين رضوي، قم، ١٤٠٣ق؛
مفيد، محمد، تصحيح اعتقادات الامامية، قم، ١٤١٣ق؛ نجاشى، احمد، رجال،
بهكوشش موسى شبيري زنجانى، قم، ١٤٠٧ق؛ نعمانى، محمد، الغيبة، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ نوري، حسين، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣٨٦ق؛ نووي، يحيى،
«التقريب»، همراه تدريب الراوي (نك: هم ، سيوطى). احمد پاكتچى