دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٢٢٤
| ارمناك جلد: ٧ شماره مقاله:٣٢٢٤ |
اَرْمَناك، شهرستان و شهري در جنوب تركيه و غرب رشته كوههاي توروس. تلفظ
اين نام به گونههاي مختلف آمده است نك: قلقشندي، /٤٦؛ IV/٣١٦ IA, ; ٢ EI؛
پاولى، .XIII/١٢٥٨ سرزمين و شهر مذكور در قديم گِرمانيكوپوليس ناميده مىشد و
در بيتينيا نزديك پروسا قرار داشت و هِلْگاس و بوسكوئيت نيز خوانده مىشد
پلينى، ٣٢٩ , ٣٢٨ ؛ II(V)/ پاولى، همانجا. شهر گرمانيكوپوليس در ايسوري نهاده
شده بود همانجا؛ ٢ .EIدر گورستان اين شهر سكههايى با نقش ادريان
گرمانيكوپوليس كشف شده است كه از لحاظ شباهت اسمى بايد در محدودة ارمناك
اِرْمِنِك قرار گيرد پاولى، همانجا، ولى هنوز متن آن چنانكه بايد خوانده
نشده است ، IA همانجا. اين شهر كه در ٧م احداث شده بود تا ١٠٢م و عهد
صليبيان نيز گرمانيكوپوليس ناميده مىشد همانجا؛ تكسيه، /٠؛ رفيق، /١١-١٢.
به گفتة اينجيجيان جغرافىنگار ارمنى نام ارمناك اِرْمِنِك از آن رو بر اين
شهر نهاده شد كه بنيان گذار و ساكنان آن ارمنى بودهاند ، IA همانجا. بعضى
برآنند كه نام گرمانيك سرانجام به صورت ارمنك درآمده است همانجا.
ارمناك شهرستانى قضا است در ايسوريه ايسائوريا از ولايت قونيه در منطقة
تاشايلى از توابع گوك سو در جنوب آناتولى بستانى، ٠/٥٥-٥٦؛ پاولى، همانجا؛
«دائرة المعارف جديد...»، ؛ III/٨٢٧ .IA,IV/٣١٦ ارتفاع اين منطقه را از سطح
دريا ٠٠ ،همانجا و ٠٠ ،متر «دائرة المعارف جديد»، همانجا نوشتهاند. مساحت آن را
٤٥ ،كم «دائرة المعارف ترك»، و برخى ١٩ ،كم «دائرة المعارف جديد»، همانجا ذكر
كردهاند. مركز اين شهرستان نيز به همين نام ارمناك - ارمنك خوانده مىشود
و فاصلة اين شهر تا قونيه ٦٥ كم است همانجا.
ارمناك در ٦ و ٥ عرض شمالى و ٢ و ٠ طول شرقى واقع شده است ٢ .EIتابستانهاي
آن خشك و زمستانهاي آن بارانى است «دائرة المعارف جديد»، همانجا. در اواخر
سدة ٥م شهر ارمناك تابع ولايت ايچ ايل بود كه در زبان تركى به معناي
سرزمين درونى يا داخلى است لسترنج، ٤٨ º IV/٣١٧ ؛ IA, رفعت افندي، /٣٣.
شهرستان ارمناك در گذشته منطقهاي با شهرهاي متعدد بود. ابن فضلالله عمري
كه در سدة ق/٤م از ارمناك ديدن كرده بوده، آن را منطقهاي داراي ٤ شهر و
٥٠ قلعه نوشته است /٧٩، ولى اكنون اين منطقه داراي ٨ روستا و قريه است ،
IA همانجا و جمعيت شهرستان را ٥٤ ،٧و جمعيت شهر ارمناك را ٠٢ ،٢نفر نوشتهاند
«دائرة المعارف جديد»، همانجا.
تاريخ: ارمناك در سدههاي ميانه سرزمينى از ارمنستان كوچك بود بستانى،
٥/٥٦. ابن بىبى نيز بى آنكه نامى ببرد، حدود اين منطقه را از نواحى ارمن
نوشته است ص ٢٢. اوليا چلبى نيز هنگام بحث از قلعة ارمناك نوشته است كه
زير فرمان حاكم ارمنى بود .IX/٣٠٤-٣٠٥ در اواخر سدة ٢م هَلگام بر اين منطقه
فرمان مىراند. مناطق لاماس و آنامور نيز آن زمان تابع اين فرمانروا بود.
گمان مىرود قلعة ارمناك از سوي هلگام و يا اشراف حاكم آن روزگار بنا شده
باشد. بعدها قلعة مزبور بر اثر زمين لرزه ويران شد IV/٣١٦ .IA, چنين به نظر
مىرسد كه ارمناك تا اوايل سدة ق/٣م در تصرف ارامنة كيليكيه بود. علاءالدين
كيقباد اول از سلاطين سلاجقة روم در حدود سال ٢٥ق/٢٢٨م ارمناك را از تصرف
ارامنة كيليكيه بيرون آورد و چند قبيلة تركمان را بدانجا كوچاند و در آن
سرزمين سكنى داد تا مرزهاي آن را محافظت كنند منجمباشى، /٤؛ اوزون
چارشيلى، .I/٤٣ علاءالدين نخست سرزمين ارمناك را به يكى از سرداران خود به
نام قمرالدين لالا سپرد و وي را به سمت سپهدار اين ناحيه منصوب كرد IV/٣١٧
؛ IA, منجم باشى، همانجا. عوام به خطا قمرالدين را «قرمان ديو» و ولايت او
را نيز به همين نام مىخواندند. از نخستين تركمانان ساكن ارمناك شخصى بود
به نام نوره صوفى سعدالدين اوغلو رئيس عشيرة قرامان همانجا؛ اوزون
چارشيلى، همانجا. تركمانان از عهد استيلاي مغول، بر اين سرزمين دست يافتند.
نوره صوفى دو فرزند به نامهاي قرامان قرمان و بونسوز اونكسوز داشت ابن
بىبى، همانجا؛ آق سرايى، ١؛ منجم باشى، همانجا. در ٥٥ق/٢٥٧م ركنالدين
قليج ارسلان ارمناك را به قرامان بيك سپرد و منطقة مزبور به صورت بيك
نشين درآمد منجم باشى، ابن بىبى، همانجاها.
جهانگردانى كه به اين منطقه آمده بودند، شهر ارمناك را مركز بيك نشين
ناميدند. امير آن سپاهى مركب از ٥ هزار سوار و به همين شمار پياده در اختيار
داشت. از شهرهاي عمدة آن ارنده و علائيه بوده است كه عوام آن را «علايا»
مىناميدند. به نوشتة ابن فضلالله عمري شهر ارمناك تختگاه منطقهاي به
همين نام بوده است همانجا. قرامان بيك در ٦٠ق هلاك شد منجم باشى، همانجا.
پس از هلاك وي، قليچ ارسلان بونسوز برادر قرامان را به زندان افكند و
فرزندان قرامان را به قلعة كَوَله كاوله تبعيد كرد. پس از مرگ قليج
ارسلان، سليمان معين الدين پروانه كه از بزرگان دربار هلاكوي مغول بود،
فرزندان قرامان را آزاد و از محمد بيك فرزند قرامان دلجويى كرد. او حاكم
منطقة ارمناك شد كه آن را بخشى از ولايت وسيعتر قرامان نيز خواندهاند منجم
باشى، /٤- ٥؛ ابن بىبى، همانجا؛ اوزون چارشيلى، .I/٤٣-٤٤ فرزندان قرامان
سپس لارنده، قونيه و حوالى آن را متصرف شدند و خود را وارث سلاجقة روم
معرفى كردند همو، ؛ I/٢٤٥ منجم باشى، همانجا.
آغاز فرمانروايى قرامانيان برلارنده و قونيه و تصرف اين شهر توسط محمد بيك
در ٧٦ق و به روزگار فرمانروايى غياثالدين كيخسرو فرزند قليچ ارسلان بود
همانجا؛ نشري، /٦؛ ابن بىبى، ٢٤-٢٦. محمد بيك شخصى به نام غياثالدين
سياووش ملقب به جمري را به فرمانروايى رسانيد و خود در خدمت وي قرار گرفت.
ولى بعد طى پيكار با مغولان و سپاه سلجوقى در ٧٧ق او و دو برادرش كشته
شدند. جمري نيز در همين سال به قتل رسيد همو، ٣٢-٣٣؛ آق سرايى، ٣٠-٣٣؛
نشري، /٦، ٨؛ اوزون چارشيلى، .I/٤٤ با وجود كشته شدن محمد بيك و برادرانش
حكومت ارمناك تا مدتى در دست قرامانيان بود. در ٠٠ق/٣٩٧م يلدرم بايزيد،
علاءالدين بيك فرمانرواي آل قرامان را به قتل رسانيد. با قتل علاءالدين
بيك، شهر هاي شمال رشته كوههاي توروس به تصرف عثمانيان درآمد، ولى شهرها
و دژهاي جنوب توروس ارمناك، موت، تاش ايلى و ايچ ايل همچنان در دست شاخة
ديگري از قرامانيان باقى ماند همو، .I/٢٩٧ اوايل سدة ق/٥م ملك مؤيد كه از
مماليك بود، بر اين منطقه فرمان مىراند. عينى مورخى كه به فرمان او از
اين منطقه ديدن كرده، از وجود ٠٠ روستا در اطراف شهر ارمناك خبر داده است
IV/٣١٧ .IA, در ٧٠ق پيراحمد بيك فرزند دوم ابراهيم بيك قرامان اوغلى براي
كسب قدرت با برادرش قاسم بيك به پيكار برخاست و به ياري عثمانيان در
ارمناك طى پيكاري كه به نبرد ارمناك مشهور است، بر او غلبه كرد، ولى
اندكى بعد از دولت عثمانى روي برتافت و سرانجام در پيكاري كه در ٧١ق ميان
او و محمود پاشا صدراعظم به روزگار سلطان محمد فاتح در لارنده درگرفت، شكست
يافت اوزون چارشيلى، .II/٨٨-٩٠ پيراحمد بيك نزد اوزون حسنآق قويونلو رفت و
از او ياري طلبيد. اوزون حسن نيروي قابل توجهى در اختيار وي و برادرش قاسم
بيك كه دوباره متحد شده بودند، قرار داد و آنان را به جانب قرامان فرستاد
همو، .II/٩٤-٩٥ اين دو برادر دژهاي سلوكيه را به تصرف آوردند و در ايچ ايل
مستقر شدند، اما دژهاي ارمناك كه متعلق به آل قرامان بود، توسط گديك احمد
پاشا تصرف شد همو، ، II/١١٩-١٢٠ حاشية .٢ روملو ص ٤٣ و سعدالدين ص ٤٧ هر دو به
ماجراي سقوط قلعة ارمناك اشاره كردهاند. سرانجام در ٨٠ق دولت قرامانيان كه
متجاوز از دو قرن بر ارمناك و سرزمينهاي همجوار آن فرمانروايى داشت، منقرض
گرديد منجم باشى، /٥. بعدها مصطفى بيك قرامان اوغلو از بازماندگان آل
قرامان كه در حلب به سر مىبرد، توسط بيگلر بيك مماليك، در حلب بازداشت و
به قاهره فرستاده شد. وي سرانجام در ١٩ق درگذشت اوزون چارشيلى، .II/١١٠
ارمناك داراي طبيعتى زيبا، باغهاي بسيار و ميوههاي فراوان بوده است. اوليا
چلبى كه از شهر ارمناك ديدن كرده، آن را داراي باغها و باغچهها، قصبهها و
٢ محال نوشته است. وي شمار مساجد شهر ارمناك را ٢ ذكر كرده كه مسجد محمود
بيك قرامان اولو جامع از جملة آنهاست. وي دربارة اولو جامع مىنويسد: جامعى
است بزرگ كه در محل چهارسو قرار دارد. طول آن ٢٠ قدم و عرض آن تا محراب ٠
قدم است. بر يكى از درهاي جامع دو جملة «لاالهالااللّه محمد رسولاللّه»
نقش شده است. بر يكى ديگر از درهاي چوبى جامع اين نوشته وجود دارد: «عمّر
هذا الجامع الشريف محمود بك ابن قرامان التاريخ لسنة هجرت النبّى عليه
السلام اثنى و سبع مائة» .IX/٣٠٥ در جاي ديگر نوشته شده است: «قال النبى
عليه السلام عجلو بالصلوات قبل الموت. اين مسجد جامع به سبك جامع اموي
دمشق بنا شده است. از مساجد ديگر آنجا جامع فاطمه خاتون در غرب شهر و نيز
جامع امير است. جز اين بناها مساجد كوچك ديگر و نيز رهگذرهايى وجود دارد كه
نمونههايى از مهندسى عصر آل قرامان است بستانى، ٠/٥٦؛ اوليا چلبى، .IX/٣٠٦
سامى شمار عبادتگاههاي شهرستان ارمناك را ١ جامع شريف، ٦ مسجد، و شمار
ساختمانهاي ديگر آن را ١ مدرسه، يك تكيه، دو حمام، ٢ آسياب، ٨٠ دكان، ٦
دبستان مكتب اطفال و ٩٧ ،خانه ذكر كرده است /٤٠. ولى قلعة ارمناك را داراي
٠ دكان، حمام و مكتب نوشتهاند ، IA همانجا. در سدههاي ٨ و ٩م شهر ارمناك
به تقريب متروك ماند. در ٨٥١م شونبورن كه از اين شهر ديدن كرده بود، چيزي
جز يك جامع و چند دكان در آن نيافت همانجا. ارمناك در دوران جمهوري تركيه
تابع استان قونيه شد.
مساحت وسيعى از منطقة ارمناك را باغها تشكيل دادهاند. بيشتر اراضى ارمناك
براي كشاورزي و باغداري مناسب است و در آن غلات، حبوبات، پنبه، تنباكو،
سبزيجات و ميوه كشت مىشود. مردم آن نيز اغلب به باغداري و جاليزكاري
اشتغال دارند و انگور و عسل آن نيز از شهرت فراوان برخوردار است بستانى،
همانجا؛ «دائرة المعارف جديد»، ؛ III/٨٢٨ رفعت افندي، /٣٣؛ IV/٣١٧ .IA,
از مشاهير ارمناك مىتوان به شيخ محمد ارمناكى مشهور به شيخ محمد افندي
شيخى، /٤٦ و سياووش پاشا محمود افندي از عرفاي آن سرزمين اشاره كرد همو، /٤.
مآخذ: آق سرايى، محمود، مسامرة الاخبار و مسايرة الاخيار، به كوشش عثمان
توران، آنكارا، ٩٤٤م؛ ابن بىبى، يحيى، مختصر سلجوقنامه، ليدن، ٩٠٢م؛ ابن
فضل الله عمري، احمد، مسالك الابصار، به كوشش فؤاد سزگين، فرانكفورت،
٤٠٨ق/ ٩٨٨م؛ بستانى؛ تكسيه، شارل، كوچوك آسيا، ترجمة على سعاد، استانبول،
٣٤٠ق؛ رفعت افندي، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، استانبول، ٢٩٩ق؛ رفيق،
احمد، بيوك تاريخ عمومى، استانبول، ٣٢٨ق؛ روملو، حسن، احسن التواريخ، به
كوشش عبدالحسين نوايى، تهران، ٣٤٩ش؛ سامى، شمسالدين، قاموس الاعلام،
استانبول، ٣٠٦ق؛ سعدالدين، حسن، تاج التواريخ، استانبول، ٢٧٩ق؛ شيخى محمد
افندي، وقايع الفضلاء ذيل شقائق النعمانيه، استانبول، ٩٨٩م؛ قلقشندي، احمد،
صبح الاعشى، قاهره، ٣٨٣ق/ ٩٦١م؛ منجم باشى، احمد، صحائف الاخبار، ترجمة
احمد نديم، استانبول، ٢٨٥ق؛ نشري، محمد مل؛ نيز:
٢ ; Evliya ٤ elebi, Seyahatname, Istanbul, ١٩٣٥; IA; Le Strange, G., The Lands
of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; Nesr Q , M., Kit @ b- o Cihan - n O m @
, Ankara , ١٩٨٧; Pauly; Pliny, Natural History, tr. H. Rackham , London , ١٩٤٧ ;
T O rk ansiklopedisi , Ankara , ١٩٦٨ ; Uzun- ٥ a rn o l o , I .H. , Osmanl o
tarihi , Ankara , ١٩٨٢ - ١٩٨٣. Yeni T O rk ansiklopedisi , Istanbul, ١٩٨٥.
عنايتالله رضا رب ٣//٣
رب * ن * ٥/٠/٣
رب * ن * ٠/١/٣