دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠٥٠
| ادب القاضى جلد: ٧ شماره مقاله:٣٠٥٠ |
اَدَبُ الْقاضى، يا ادب القضاء، عنوانى مشترك براي شماري از نوشتههاي
فقيهان مذاهب اسلامى دربارة آنچه به آداب قضا و شرايط قاضى از نظر شرع
اسلام مربوط مىشود.
در پى گسترده شدن قلمرو سرزمينهاي اسلامى و به طبع نياز بيشتر به قاضيان،
وجود دستور عملهاي مدون براي امر قضا از ديدگاه شرع اسلام لازم مىنمود،
دستور عملهايى كه مشتمل باشد بر شروطى كه بايد در شخص جمع آيد تا بتواند به
عنوان قاضى نصب گردد و سپس آدابى كه در امر قضا بايد رعايت كند. آداب قضا
به تدريج به صورت جزئى از مسألة كلى قضا در كنار مسائل و ابواب گوناگون
فقهى مطرح شد و مسائلى گوناگون را در برگرفت كه به برخى از آنها اشاره
مىشود: قاضى براي رسيدگى به دعاوي بايد مكان وسيعى را انتخاب كند كه عدة
بيشتري از دادخواهان به آسانى توان دسترس به وي را داشته باشند ابن ابى
الدم، ٨ - ٩، در جلسات دادرسى بايد اهل علم حضور داشته باشند تا اگر مسائلى
پيچيده مطرح شد، قاضى براي مشاوره از آنان بهره گيرد همو، ٤، رعايت عدل و
انصاف و مساوات در ميان متخاصمين، تا آنجا كه حتى در پاسخگويى به سلام،
يكى از آن دو را بر ديگري مقدم ندارد همو، ٣ - ٨؛ همچنين مسائلى چون احكام
مربوط به شهادات، شرايط شهادت و كيفيت اداي آن همو، ٢٢ به بعد و اينكه آيا
با عزل يك قاضى حكم وي نيز فسخ مىگردد، يا نه همو، ٤٢-٤٦. به هر صورت
آثار متعددي با عنوان ادب القاضى از سوي فقيهان تأليف شد و شايان توجه
اينكه فقهاي حنفى و شافعى بيشتر به اين موضوع پرداختند، چه عملاً در امر
قضا نقشى مؤثر داشتند و لزوم تأليف چنين آثاري را به خوبى حس مىكردند.
فقيهان ديگر مذاهب بيشتر در ضمن مجموعههاي فقهى در بابى با همين عنوان، يا
در بابهاي عامتري با عنوان قضا يا اقضيه به مباحث فقهى مربوط به آداب قضا
پرداختهاند. مثلاً از اماميه، ابن بابويه در من لايحضره الفقيه / به بعد،
شيخ مفيد در المقنعه ص ٢٢، شيخ طوسى در المبسوط /١ به بعد و ابن ادريس در
السرائر /٥٦ به بعد بابهايى را با عنوان ادب القاضى يا آداب القضاء يا ادب
القضاء گشودهاند. نظير چنين ابوابى در مجاميع حديثى اهل سنت و نيز در آثار
فقهى مالكيان و حنبليان نيز يافت مىشود براي آثار مستقل، نك: دنبالة مقاله.
آثار حنفى: . ادبالقاضى، تأليف قاضى ابويوسف د ٨٢ ق شاگرد بنام ابوحنيفه
كه حاجى خليفه /٦ آن را نخستين تصنيف دربارة آيين قضا در فقه اسلامى
شمرده است. . ادبالقاضى، تأليف شاگرد ديگر ابوحنيفه، محمد بن حسن شيبانى د
٨٩ق. از اين كتاب نسخهاي در دست نيست، اما پزدوي /٧ و فضلالله بن
روزبهان ص ٠٣، ٠٦، ٢٧ از آن سود بردهاند. . ادبالقاضى، از حسن ابن زياد
لؤلؤي د ٠٤ق كه او نيز از ياران ابوحنيفه بود و مدتى قضاي كوفه را بر عهده
داشت ابن نديم، ٥٨. . ادبالقاضى، تأليف محمد بن سماعه د ٣٣ق فقيه و قاضى
بغدادي و از شاگردان ابو يوسف همو، ٥٨- ٥٩. . ادبالقاضى، از احمد بن عمر،
معروف به خصّاف د ٦١ق كه از پر اهميتترين كتب در اين زمينه بوده، و
بسيار مورد توجه واقع شده است براي رواج آن، مثلاً نك: فضلالله، ٧، ٠٢،
٢٧، جم؛ فادانى، ٨. از اين اثر نسخ بسياري در دست است كه از آن ميان
مىتوان به نسخههاي موجود در كتابخانههاي عباسية بصره خاقانى، /٠، كوپريلى
كوپريلى، /٧٠، فاتح، ملاچلبى و رامپور اشاره كرد نك: I/٤٣٧ .GAS, بر اين كتاب
برخى نويسندگان شرحهايى نوشتهاند از جمله عبدالعزيز بن احمد حلوايى د ٥٦ق
حاجى خليفه، همانجا و حسامالدين عمر بن عبدالعزيز د ٣٦ق از بزرگان حنفى
خراسان كه شرح وي مشهورترين شروح ادب القاضى خصاف است. نسخههايى خطى
از آن در كتابخانههاي ظاهريه ظاهريه، /٢٢- ٢٣، دارالكتب مصر خديويه، /٢-٣ و
غير آنها موجود است نك: ، GAS همانجا. . ادب القاضى، از ابوخازم عبدالحميد بن
عبدالعزيز د ٩٢ق كه مدتى قاضى شام، كوفه و كرخ بغداد بود ابن نديم، ٦١؛
خطيب، ١/٢. . ادبالقاضى و القضاء، تأليف ابومهلب هيثم بن سليمان قيسى د ح
١٠ق قاضى تونس كه تنها بخشى از آن در دست است كه به كوشش فرحات دشراوي
در تونس ٩٧٠م چاپ شده است. . ادب القاضى، تأليف احمد بن اسحاق ابوجعفر
تنوخى د ١٧ق اديب، مفسر و محدث حاجى خليفه، همانجا. . ادب القاضى، از
عبدالله بن حسين ابومحمد نيشابوري ناصحى د ٤٧ق قاضى القضات خراسان كه به
گفتة زركلى /٩ نسخهاي از آن در دمشق موجود است. ٠. ادب القاضى، از احمد بن
سليمان، معروف به كمال پاشازاده د ٤٠ق كه مدتى عهدهدار قضاي ادرنه بود.
نسخههايى از اين اثر در كتابخانههاي برلين آلوارت، شم و وين فلوگل،شم
موجود است. ١. ادب القضاة، از عبدالوهاب بن احمد شعرانى د ٧٣ق نك: زركلى،
/٨٠.
آثار شافعى: . ادبالقاضى، از محمدبنادريسشافعىابننديم، ٦٤ كه غزالى نيز
در احياء به آن اشاره دارد نك: I/٣٠٤ S, .GAL, . ادب القضاة، تأليف محمد بن
عبدالله بن عبدالحكم د ٦٨ق از فقهايشافعى در مصر ذهبى،٢/٠١. . ادبالقضاء،
اثر ابوسعيد حسن بن احمد اصطخري د ٢٨ق قاضى قم و متصدي حسبة بغداد همو،
٥/٥١. . ادب القاضى، تأليف ابوالعباس ابن قاص د ٣٥ق نك: ابواسحاق، ٢٠.
سزگين نسخهاي از آن را در كتابخانة فيضالله افندي ياد كرده است I/٤٩٧
.GAS, . ادب القضاء يا القاضى، از ابوبكر ابن حداد مصري د ٤٤ق كه خود مدتى
قضاي مصر را بر عهده داشته است ذهبى، ٥/٤٧؛ سبكى، /٩-٠. . ادب القضاة،
تأليف قفال شاشى د ٦٥ق اسنوي، /٠. . ادب القضاء، تأليف ابومحمد حسن بن
احمد حداد بصري از فقهاي سدة ق سبكى، /٥٥. . ادب القضاء، اثر ابوالحسن محمد
بن يحيى بن سراقة عامري د ١٠ق فقيه اهل بصره ابن قاضى شهبه، /٩٥. .
ادبالقضاء، از ابومنصور عبدالقاهر بن طاهر بغدادي د ٢٩ق زحيلى، ٧٦. ٠. ادب
القاضى، تأليف ابوالحسن ماوردي د ٥٠ق كه آن را محيى الدين سرحان در بغداد
٣٩١ق/ ٩٧١م منتشر كرده است. ١. ادب القاضى، تأليف ابوعاصم محمد بن احمد
عَبّادي هروي د ٥٨ق ذهبى، ٨/٨١. ٢. ادب القضاة، از ابوالحسن على بن احمد
زبيلى ؟ مؤلف سدة ق اسنوي، /. ٣. ادب القضاء، از ابوالمعالى مجلّى بن
جُميع قرشى مخزومى د ٥٠ق كه نام ديگر آن العمدة است همو، /١١ -١٢؛ زحيلى،
٧٧. ٤. ادب القاضى، نوشتة ابوسعد عبدالكريم سمعانى د ٦٢ق كه نسخهاي از آن
در كتابخانة عارف حكمت موجود است نك: كحاله، ٧. ٥. ادب القضاة، تأليف ابن
ابى الدم د ٤٢ق كه توسط محمدمصطفى زحيلى در دمشق ٣٩٥ق/٩٧٥م منتشر گرديده
است. ٦. ادب القضاة، اثر شرف الدين احمد بن مسلم بن سعيد قرشى ملحى د ٩٣ق
كه نسخهاي از آن در كتابخانة عباسية بصره موجود است زحيلى، همانجا. ٧. ادب
الحكام فى سلوك طرق الاحكام، از شرف الدين غزي د ٩٩ق كه به آداب القضاة
نيز معروف است و نسخهاي از آن در دارالكتب مصر خديويه، /٩٠ وجود دارد و
مختصري از آن با عنوان عماد الرضا ببيان ادب القضاء از زكريا بن محمد انصاري
مصري د ٢٦ق به صورت خطى در دارالكتب مصر نك: سيد،/٠٩-١٠ و كتابخانةچستربيتى
آربري، شم موجود است. ٨. ادب القضاء، از محمد بن احمد سمنودي، مشهور به ابن
محلى د ٩٠ق سخاوي، /٦-٧. ٩. الديباج المذهب فى احكام المذهب فى ادب
القضاء، كه مؤلف آن شناخته نيست و نسخهاي از آن در دارالكتب مصر زحيلى،
٧٨ وجود دارد.
آثار ديگر مذاهب: . ادب القاضى، از ابوعبيد قاسم بن سلام د ٢٤ق از فقيهان
اصحاب حديث ابن نديم، ٨؛ نيز ه د، /٠٩؛ . ادب القاضى، از ابن قتيبة دينوري
د ٧٦ق ذهبى، ٣/٩٦- ٩٧؛ . ادبالقاضى، تأليف محمدبنجرير طبري د ١٠قپايهگذار
مذهب جريري ابن نديم، ٩١؛ . ادب القضاء، از احمد بن محمد
خلاّلد١١قازفقيهانحنبلىذهبى،٢/٣٠؛ . آدابالقاضى و المفتى، اثر قاضى محمد
بن احمد صعدي د ١٨٢ق از فقيهان زيدي حسينى، /٦.
محمد بن سحنون د ٥٦ق نيز كتاب مفصلى داشته كه ٠ جزء از آن در باب ادب
القضاة بوده است نك: قاضى عياض، /٠٦-٠٧.
مآخذ: ابن ابى الدم، ابراهيم، ادب القضاء، به كوشش محمدمصطفى زحيلى،
دمشق، ٩٧٥م؛ ابن ادريس، محمد، السرائر، قم، ٤١٠ق؛ ابن بابويه، محمد، من
لايحضره الفقيه، به كوشش حسن موسوي خرسان، بيروت، ٤٠١ق/٩٨١م؛ ابن قاضى
شهبه، ابوبكر، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن،
٣٩٨ق/ ٩٧٨م؛ ابن نديم، الفهرست؛ ابواسحاق شيرازي، ابراهيم، طبقات الفقهاء،
به كوشش خليل ميس، بيروت، دارالقلم؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات الشافعية،
به كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ٣٩٠ق/٩٧٠م؛ پزدوي، على، «اصول الفقه»، در
حاشية كشف الاسرار علاءالدين بخاري، استانبول، ٣٠٨ق؛ حاجى خليفه، كشف؛
حسينى، احمد، مؤلفات الزيدية، قم، ٤١٣ق؛ خاقانى، على، مخطوطات المكتبة
العباسية فى البصرة، بغداد، ٣٨٠ق/٩٦١م؛ خديويه، فهرست؛ خطيب بغدادي، احمد،
تاريخ بغداد، قاهره، ٣٤٩ق؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و ديگران، بيروت، ٤٠٦ق؛ زحيلى، محمدمصطفى، مقدمه و تحشيه بر كتاب
ادب القضاء نك: هم، ابن ابى الدم؛ زركلى، اعلام؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات
الشافعية الكبري، به كوشش محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره،
٣٨٤ق/٩٦٥م؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ٣٥٤ق؛ سيد، فؤاد، فهرس
المخطوطات المصورة، قاهره، ٩٥٤م؛ طوسى، محمد، المبسوط، قم، ٣٥١ش؛ ظاهريه،
خطى فقه حنفى؛ فادانى، محمدياسين، اتحاف المستفيد، دمشق، ٤٠٣ق/٩٨٣م؛
فضلالله بن روزبهان، سلوك الملوك، به كوشش محمد نظامالدين و محمد غوث،
حيدرآباد دكن، ٣٨٦ق/٩٦٦م؛ قاضى عياض، ترتيب المدارك، به كوشش احمد بكير
محمود، بيروت/طرابلس، ٣٨٧ق/٩٦٧م؛ كحاله، عمررضا، المنتخب من مخطوطات
المدينة المنورة، دمشق، ٣٩٣ق؛ كوپريلى، خطى؛ مفيد، محمد، المقنعة، قم، ٤١٠ق؛
نيز:
Ahlwardt; Arberry; GAL,S; GAS; Fl O gel, G., Die arabischen, persischen, t O
rkischen Handschriften..., Wien, ١٨٦٥-١٨٦٧.
بخش فقه و علوم قرآنى و حديث