دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠٤٨
| ادب جلد: ٧ شماره مقاله:٣٠٤٨ |
اَدَب، نام چند نشريه در سدة ٤ق به زبانهاي فارسى، عربى و اردو در
سرزمينهاي اسلامى.
الف - در ايران:
. ادب، نشريهاي به زبان فارسى، به سردبيري ميرزامحمد صادق اميري، ملقب
به اديب الممالك فراهانى ٢٧٧- ٣٥٥ق. اين نشريه نخست در ٣١٦ق، در تبريز به
صورت هفتگى با نام جريدة ادب، و از شمارة دوم با حذف كلمة جريده با خط
نستعليق و چاپ سنگى به طبع مىرسيد، اما عملاً هر ٠ روز يك بار انتشار
مىيافت. پس از نشر شمارة هفدهم، كوتاه زمانى كار آن متوقف شد، ولى پس از
پايهگذاري مدرسة لقمانيه كه مديري آن را اديب الممالك برعهده داشت، بار
ديگر انتشار آن با حمايت مالى آن مدرسه، از سر گرفته شد و در دو سال، ١
شمارة آن انتشار يافت آرين پور، /٤٨؛ تربيت، ٠٦؛ صدرهاشمى، /٠ -١.
اديب الممالك در اوايل ٣١٨ق به قفقاز، و از آنجا به مشهد رفت و نشر ادب را
در آن شهر پى گرفت. نخستين شمارة اين دوره در رمضان ٣١٨ و پس از آن تا
سال به طور مرتب و به صورت هفتگى انتشار يافت. آخرين شمارة ادب در ٨ شوال
٣٢٠ در مشهد منتشر شد و با بازگشت اديب الممالك به تهران، ادارة اين نشريه
نيز به پايتخت انتقال يافت و نخستين شمارة آن در تهران در ٧ رجب ٣٢١ انتشار
يافت. اديب الممالك دو سال در تهران به كار ادامه داد و در ٣٢٣ق كه عازم
باكو شد، ادارة آن را به مجدالاسلام كرمانى سپرد. آخرين شمارة اين نشريه،
يعنى شمارة ٨٩ در ٤ ربيعالثانى ٣٢٤ از چاپ خارج شد و با تبعيد مجدالاسلام
كرمانى به كلات، اين نشريه تعطيل شد محيط طباطبايى، ١٧؛ فرامرزي، ؛
دانشنامه .
ادب در سال نخست تنها به درج مطالب علمى مىپرداخت و از سال دوم اخبار و
تفسيرهاي سياسى نيز در آن به چاپ مىرسيد كه تأثير بسزايى در آگاهى
ايرانيان از اوضاع جهانى داشت سرداري نيا، ٠.
. ادب، نشريهاي به زبان فارسى، به سرپرستى احمد روحى كرمانى كه به
صورت ماهانه و چاپ سنگى، در قطع خشتى در كرمان منتشر مىشد. نخستين شمارة
اين نشريه در اول ذيحجة ٣٣٧ انتشار يافت و عطاء الملك روحى و دكتر عيسى خان
از نويسندگان آن بودند دانشنامه؛ نفيسى، ٥.
. ادب، مجلة ماهانهاي به زبان فارسى كه در ٣٣٨ق در تبريز به وسيلة دانش
آموزان مدرسة متوسطه انتشار مىيافت دانشنامه .
ب - در افغانستان: ادب، نشرية دانشكدة ادبيات دانشگاه كابل. اين مجلة ادبى،
تاريخى، علمى و فلسفى از ٣٢٢ ش به عنوان ارگان دانشكدة ادبيات كابل به
صورت ادواري زير نظر هيأت تحريريه اعضاي هيأت علمى دانشگاه به زبان
فارسى دري منتشر مىشود.
ج - در پاكستان: . ادب، نشريهاي ماهانه به سردبيري مولوي مصطفى خان كه
در ژانوية ٩١٣ در پتياله تأسيس شد شاهجهان پوري، كتابيات...، ٩. . ادب،
نشريهاي ماهانه كه در ٩٦٩م در كراچى بنياد يافت محمود الحسن، /٤. . ادب،
نشريهاي ماهانه به مديري عزيز احمد هاشمى كه در ژانوية ٩٧١ در راولپندي
آغاز به كار كرد شاهجهان پوري، پاكستان كى... ، /. . ادب لطيف، نشريهاي
ماهانه به زبان اردو كه در ٩٣٥م به سرپرستى چودهري چوهدري نذير احمد در
لاهور شروع به كار كرد. اين نشريه نخست به سردبيري افتخار احمد چودهري و
پس از او احمد نديم قاسمى و چودهري بركت على و ميرزا اديب منتشر مىشد محمود
الحسن، نيز شاهجهان پوري، كتابيات، همانجاها. . ادب مشرق، نشريهاي ماهانه
كه در ژانوية ٩٤١ به سردبيري غريب نواز در لاهور بنياد يافت همانجا.
د - در كشورهاي عربى: . الادب، به سردبيري احمد فهمى در ٨٩٦م در اسكندريه
پا گرفت طرازي، /٢٠، ٢٤. . الادب، به سردبيري فائز غسطين غصن در ٩١٠م در
شهر قيتولى از استان جزين لبنان نشر يافت همو، /٠؛ داغر، ٨، ٠٧. . الادب،
نشريهاي هفتگى و فكاهى كه محمدباقر حلى امتياز آن را داشت. نخستين شمارة
آن در صفر ٣٤٣ در بغداد نشر يافت و پس از آن دو شمارة ديگر منتشر شد و سرانجام
در ١ رجب ٣٤٣ نشر آن متوقف گرديد حسنى، /٠٩-١٠. . الادب، نشريهاي ماهانه
دربارة هنر و ادبيات كه زير نظر هيأت امناي «مدرسة هنر و زندگى» به سردبيري
امين الخولى در ٩٥٦م در قاهره نشر يافت و كار آن در ٩٦٦م با مرگ سردبيرش
پايان گرفت عبدالله،/٣؛ نيز نك: الادب، . . الادب، نشريهاي به سردبيري
يوسف الخال كه در ٩٦٢م در بيروت پاگرفت و تا ٩٦٣م ادامه يافت داغر، ٨ - ٩،
٤٤. . الادب الحى، نشريهاي ماهانه به سردبيري ابراهيم نصري كه در ٩٣٧م
در قاهره آغاز به كار كرد عبدالله، همانجا. . الادب و التمثيل، نشريهاي
ماهانه به سردبيري ابراهيم رمزي و حسن محمد حسن كه در ٩١٦م در قاهره
بنياد يافت همانجا.
مآخذ: آرين پور، يحيى، از صبا تا نيما ، تهران، ٣٥١ش؛ الادب، مدرسة الفن و
الحياة، قاهره، ٩٦٦م، س ١، شم -؛ تربيت، محمدعلى، دانشمندان آذربايجان ،
تهران، ٣١٤ش؛ حسنى، عبدالرزاق، تاريخ الصحافة العربية، صيدا، ٩٧١م؛ داغر،
يوسف اسعد، قاموس الصحافة اللبنانية، بيروت، ٩٧٨م؛ دانشنامه ؛ سرداري نيا،
صمد، تاريخ روزنامهها و مجلههاي آذربايجان، تهران، ٣٦٠ش؛ شاهجهان پوري،
ابوسلمان، كتابيات پاكستان كى اخبارات و رسائل، اسلام آباد، ٩٨٧م؛ همو،
پاكستان كى اردو اخبارات و رسائل، به كوشش عطش درانى، اسلام آباد، ٩٨٥م؛
صدرهاشمى، محمد، تاريخ جرائد و مجلات ايران ، تهران، ٣٦٣ش؛ طرازي، فيليپ،
تاريخ الصحافة العربية ، بيروت، ٩٣٣م؛ عبدالله، محمود اسماعيل، فهرس
الدوريات العربية ، قاهره، ٩٦١م؛ فرامرزي، عبدالرحمان، زبان مطبوعات ، به
كوشش رحيم سعيدي، تهران، ٣٤٩ش؛ محمود الحسن، پاكستان كى اردو اخبارات و
رسائل، به كوشش افضل حق قرشى، اسلام آباد، ٩٨٥م؛ محيط طباطبايى، محمد،
تاريخ تحليلى مطبوعات ايران ، تهران، ٣٦٦ش؛ نفيسى، محمود، « نگاهى به
روزنامهها و مجلات ايران تا قبل از شهريور ٣٢٠»، تحقيقات روزنامه نگاري ،
تهران، ٣٤٧ش، س ، شم ٠. محمد قاسمزاده