دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٠٠٩
| اخسيكتى، ابورشاد جلد: ٧ شماره مقاله:٣٠٠٩ |
اَخْسيكَتى ، ابورشاد احمد بن محمد بن قاسم بن خديو، ملقب به ذوالفضائل
د ٢٨ق/١٣٤م، محدث و اديب. ابن قطلوبغا ص ٦ وي را در شمار حنفيان آورده
است. او در حدود سال ٦٠ق در اخسيكت ه م به دنيا آمد و از ابوالقاسم محمود
بن محمد صوفى حديث آموخت، سپس به مرو رفت و نزد ابوالمظفر منصور نياي
عبدالكريم سمعانى به كار حديث ادامه داد و چون بر زبان و نظم و نثر عرب
احاطه داشت، در اين شهر با بزرگان ادب به مناظره و مشاعره مىپرداخت
سمعانى، المنتخب، گ ٩ الف.
اخسيكتى و برادرش محمد، ملقب به ذوالمناقب كه در دورة تحصيل در اخسيكت و
سفر به مرو همراه او بود، هر دو در ميان اديبان مرو به چيرگى شهره بودند نك:
همو، الانساب، /٣٣؛ ياقوت، ادبا، /٣. سمعانى مىگويد بيشتر فضلاي خراسان نزد
ابو رشاد ادب مىآموختند المنتخب، همانجا، اما از شاگردانش كسى را جز خود
سمعانى نمىشناسيم نك: همانجا.
اخسيكتى در مرو به كتابت در ديوان حكومت اشتغال داشت و در همان شهر درگذشت
ياقوت، همانجا. بيشتر منابع تاريخ وفات او را ٢٨ق نوشتهاند سمعانى، ياقوت،
همانجاها؛ قفطى، /٣٢، بجز سيوطى /٧٤ كه تاريخ ٢٦ق و سمعانى در الانساب
همانجا كه ٣٠ق را ياد كردهاند.
همة آنچه از اخسيكتى در دست است، ابياتى بيش نيست: چند بيتى دربارة سمعانى
سروده، و به خود او داده است نك: همو، المنتخب، همانجا، و دو پاره شعر نك:
ياقوت، همان، /٣ -٤، بلدان، /٦٢ كه يكى را ياقوت از روي ديوان شعر او بازگو
كرده است. اين شعر پاسخى است به دو بيت از ابوالعلاي معري كه در آن
مردم دنيا را از دو گروه بيرون نمىداند: عاقل بى دين و ديندار بى عقل. وي
در پاسخ، ديندار را به هر حال رستگار و بى دين را گمراه مىداند و ابوالعلا
را سرگردان در اين وادي نك: ادبا، همانجا.
منابع مجموعاً اثر به وي نسبت دادهاند كه هيچ كدام بر جاي نمانده است: .
ديوان شعر؛ . زوائد فى شرح سقط الزند ابوالعلاي معري؛ . كتابى در تاريخ
ياقوت، همان، /٣ كه به تاريخ ابى رشاد نيز معروف بوده است حاجى خليفه،
/٨٠؛ . كتاب فى قولهم كذب عليك كذا ياقوت، همانجا.
مآخذ: ابن قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، به كوشش صبحى سامرايى، بغداد،
٣٩٨ق/ ٩٧٨م؛ حاجى خليفه، كشف؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش
عبدالرحمان معلمى، حيدرآباد دكن، ٣٨٢ق/٩٦٢م؛ همو، المنتخب، نسخة خطى
كتابخانة احمد ثالث استانبول، شم ٩٥٣؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ٣٨٤ق/٩٦٤م، قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش
محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ٣٦٩ق/٩٥٠م؛ ياقوت، ادبا؛ همو، بلدان.
محمدجواد انواري