لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ C کَتَبَهَا إِليْهِ بِحَاضِرينَ مُنْصَرِفاً (عند انصرافه) مِنْ صِفِّينَ؛ به حسن بن علي C که آن را در ناحيه «حاضرين»[٢] در آن هنگام که از جنگ صِفّين باز مي‌گشت ، نوشته است.

١- انسان و حوادث روزگار

مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ، الْمُسْتَسْلِمِ لِلدَّهْرِ، الذّامِّ لِلدُّنْيَا السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى، وَ الظَّاعِنِ عَنْهَا غَداً، إِلَى الْمَوْلُودِ الْمُؤَمِّلِ مَا لَا يُدْرِكُ السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ غَرَضِ الْأَسْقَامِ، وَ رَهِينَةِ الْأَيَّامِ وَ رَمِيَّةِ الْمَصَائِبِ وَ عَبْدِ الدُّنْيَا ؛ از طرف پدري که فاني مي‌شود و به دگرگوني و سپري شدن روزگار اقرار مي‌کند، پدري که عمر خود را پشت سر گذاشته و در برابر حوادثِ

[١] . نامه سي و يکم نهج‌البلاغه.

بنابر قولي که ابن‌ميثم نقل کرده، طرف خطاب اميرالمؤمنين عليه‌السلام در اين وصيّت، محمّد حنفيّه است و ظاهراً همين بايد صحيح باشد، زيرا در اين وصيّت، خطاب اميرالمؤمنين عليه‌السلام به جواني تازه سال و ناآزموده و سرد و گرم روزگار نچشيده است، که در آغاز جواني قرار دارد، در حالي که سن امام حسن عليه‌السلام در وقت تدوين اين وصيّت در حدود سي و شش سال بوده است، زيرا تولد او در سال سوم از هجرت و انشاي وصيّت در اواخر عمر اميرالمؤمنين عليه‌السلام و بعد از جنگ صِفّين وقوع يافته است، اما محمّد حنفيّه در آن وقت در حدود بيست و يک سال داشته است، زيرا وفات او بنا به نقل ابن کثير (ج٩ ص٣٩) در سال ٨١ هجري و در سن ٦٥ سالگي اتفاق افتاده است.

[٢] . محلي به نام حاضرين در معاجمي که در دسترس بود، يافته نشد، بلاذري (فتوح البلدان صفحه ١٧٢ چاپ مصر تصحيح صَلاحُ الدّين الْمُنَجِّد) از حاضرِ قِنَّسْرِين و حاضر حَلَب نام برده با توجه به نوشتة ياقوت که شهر قِنسرين (اکنون وجود ندارد) در يک منزلي حَلَب قرار داشته و ناحية صفّين هم در همان حدود واقع بوده مي‌توان احتمال داد که اين کلمه به صورت مُثَنّي و مقصود ناحيه‌اي است که دو حاضِر حَلب و قِنسرين در آن قرار داشته است.