كه نهايت ندارد، و عقول بشر به انتهاء آن را پيدا نكرده است چون مملو از ذرات است و آن ذرات رقيق‌تر و لطيف‌تر از آب مى‌آيد، لذا در آيه شريفه فضا را تشبيه به دريا كرده، مثل اينكه فضاى بزرگ هم چون اقيانوس بزرگ و مواجى است و ستارگان مانند كشتى‌هاى بزرگ اقيانوس‌پيما در آن راه مى‌روند و امواج خروشان او را از هم باز مى‌كنند.

نكته بديع ديگرى كه در اين آيه شريفه وجود دارد اين است كه جمله مختصر «كُلٌّ فِي فَلَكٍ»* با اختصارى كه در آن هست از نظر معنى بسيار بزرگ و شايان دقت و توجه است، و يكى از لطيف‌ترين معانى بديعيه در آن به كار رفته است، و آن اينست كه با عكس و طرد باز لفظ و معنى تغيير نمى‌كند.

در پاره‌اى از كتب ادبيه نقل شده است كه عماد كاتب يكى از امراء را در حالى كه بر اسبى سوار بود ملاقات كرد و بداهة گفت: «سر فلا كبابك الفرس» آن امير هم كه خود از اهل ادب بود بلا فاصله متوجه شد و نكته را درك كرد و در پاسخ عماد گفت «دام علاء العماد» و اين هر دو جمله با انعكاس و طرد، تغير لفظ و معنى نمى‌دهند.

اين داستان را از هنگام كودكى كه در پاره‌اى از كتب ادبى مطالعه كرده بودم به خاطر دارم، و اين موضوع غريب اگر واقعيت داشته باشد حاكى از تندى ذهن و شدت ذكاوت است البته نبايد از نظر دور بدارى كه در آيه شريفه معجزه بزرگتر اظهار شده و آن رعايت مناسب جمله با موضوع است، زيرا در آيه مباركه راجع به ستارگان گفتگو مى‌شود، هرگاه كواكب‌