سؤال اول: با توجه به کوتاه بودن مدت زمام‌داری امام علی† و شرایط سیاسی ـ اجتماعی دوران زمام‌داری آن حضرت، حضرتش چند جمعه موفق به ایراد خطبه نموده‌اند و از این تعداد چه تعداد در منابع کهن اسلامی ثبت گردیده است؟

سؤال دوم: محتوای خطبه‌های جمعه و عیدین حضرت علی† حاوی چه مباحث و مسائلی است؟

نوشته حاضر، با بهانه قرار دادن سؤالات یاد شده، اقدام به مطالعه در مورد خطبه‌های آن حضرت نموده، که ماحصل آن بدین قرار است.

١. پیشینه تحقیق

خطبه‌های جمعه امام علی†، از همان روزهای نخستین خلافت ایشان، مورد توجه علاقه‌مندان به آن حضرت بوده است. بررسی‌های تاریخی حکایت از آن دارد که، متن خطبه‌های جمعه آن حضرت ـ آن هم در هفته‌های آغازین زمام‌داریشان ـ ثبت گردیده است. آقا بزرگ تهرانیŠ در کتاب خویش، به ده‌ها مورد کتاب، با عنوان «اَلخُطَب، خُطَبُ عَلی و ...» ، اشاره کرده و متذکر شده‌اند که، این موارد نشان از اهتمام شیعیان آن حضرت مبنی بر ثبت و نگهداری خطبه‌های آن حضرت ـ آن هم در سده‌های نخستین اسلام ‌ـ دارد.[١] در این میان، کتاب زید بن وهب جهنی از همه معروف‌تر و مهم‌تر به حساب می‌آید؛ چرا این کتاب علاوه بر این که حاوی خطبه‌های جمعه و عیدین آن حضرت بوده، از نظر زمان تألیف هم از جمله کتاب‌های اولین در این زمینه به حساب می‌آید که قبل از تألیف نهج‌البلاغة، وجود داشته است؛ امّا متأسفانه این کتاب به علل نامعلومی از صفحه روزگار پاک شده است.

کتاب العقد‌ الفرید اثر ابن عبد ربه (م ٣٢٨ق)، دیگر کتابی است که به تعدادی از خطبه‌های جمعه امام علی†، اشاره کرده است. این کتاب که برگزیده سخنان بزرگان را در خود جای داده است، به دو مورد هم از خطبه‌های جمعه علی† اشاره نموده است. این خطبه‌ها در منابع شیعه ذکر نشده و از نظر وضعیت هم، ناقص هستند.

دیگر موردی که می‌تواند، جزء پیشینه این تحقیق به شمار آید، کتاب شریف نهج‌البلاغة است. این کتاب که به همت سیّد رضی (م٤٠٦ق)Š تألیف گردیده، به فقراتی از خطبه‌های جمعه و عیدین علی†، اشاره کرده است. فقرات مذکور، هم معدود و هم به صورت پراکنده ذکر شده‌اند، و به جز سه مورد، هیچ اشاره‌ای به جمعه و عیدین بودنشان، نشده است.

از جمله تحقیقات دیگری که جزء پیشینه این پژوهش به شمار می‌آید، مجموعه مستدرکاتی هستند که بر کتاب شریف نهج‌البلاغة، نوشته شده‌اند. مجموع خطبه‌هایی که در این سری از کتاب‌ها، گردآوری

[١]. شعر مورد ادعای نظام این است: لقد عثرت عثرة لا أنجبر سوف أكیس بعدها / وأستمر وأجمع الرأی الشتیت المنتشر.