به هر حال، خبر بالا هر چند تفاوت‌هایی با خبر عبدالرزاق دارد و صدر و ذیل آن جابجا شده‌ است، امّا در مجموع بر هم منطبق هستند و احتمالاً این اختلاف در نقل خبر، به سبب سهو حافظه باشد.

همچنین این خبر در اینجا فقط، سؤال و جواب حماد و ایوب را ذکر کرده است و این در حالی است که حماد در طریق ابن سعد نیز وجود دارد امّا این سؤال جواب را ذکر نمی‌کند و چه بسا ابن سعد، بر فرض صحت چنین گفتگویی، به این دلیل که از اصل حدیث نیست، آن را از حدیث حذف کرده باشد.

ـ برخی فقط ذیل حدیث را:

«إنک لن تفقه کل الفقه حتی تری للقرآن وجوهاً» و نیز سؤال و جواب حماد و أیوب را، از ابن عساکر نقل کرده‌اند.[١] این در حالی که سیوطی نظراتی در تفسیر وجوه دارد که با نظر حماد و أیوب متفاوت است(خواهد آمد).

ـ برخی از شیعیان از متأخرین نیز از أبودرداء چنین نقل می‌کند:

لا تفقه کل الفقه حتی تری للقرآن وجوها کثیرة.[٢]

بدون آن که سند و متن حدیث را به صورت کامل بیاورند، هر چند آن را مأخوذ از عبدالرزاق صنعانی، ابن سعد و سیوطی گفته‌اند.

٥ . مسنداً از... صدقة ابن عبد الله... از أبو قلابة از شداد بن أوس از پیامبرˆ نقل شده است:

لا یفقه العبد کل الفقه حتی یمقت الناس فی ذات الله ولا یفقه العبد کل الفقه حتی یری للقرآن وجوها کثیرة.[٣]

اما گفته شده که صدقة (بن عبدالله) السمین راوی در این طریق اجماعاً ضعیف است و درست آن است که این حدیث مرفوع نیست بلکه آن از قول أبودرداء و موقوف بر او است،[٤] بدین ترتیب که از طریق از أبوقلابه از أبودرداء (در این طریق صدقه ذکر نشده است) نقل شده است:

لن تفقهوا کل الفقه حتی تری للقرآن وجوها کثیرة ولن تفقه کل الفقه حتی تمقت الناس فی ذات الله ثم تقبل علی نفسک فتکون لها أشد مقتا منک من الناس.[٥]

و این همان خبری است که پیشتر از أبودرداء ذکر شد.

همچنان که برخی از شیعیان نیز تصریح به موقوف بودن خبر:

[١]. الإتقان؛ الدر المنثور، ج ‌١، ص ‌١٥؛ فتح القدیر الجامع بین فنی الروایة و الدرایة من علم التفسیر، ج ‌١، ص ‌١٢.

[٢]. الصحیح من سیرة النبی الأعظمˆ، ج ‌٢، ص ‌٢٦٨.

[٣] . جامع بیان العلم وفضله، ج‌ ٢، ص ‌٤٥، عمدة القاری، ج ‌٢، ص ‌٥٥ به احتمال زیاد برگرفته از جامع بیان العلم وفضله؛ میزان الحکمة، ج ‌٣، ص ‌٢٤٥٦ بدون تکرار عبارت «لا یفقه العبد کل الفقه» و بدون ذکر سند.

[٤]. الصحیح من سیرة النبی الأعظمˆ، ج ‌٢، ص ‌٢٦٨.

[٥] . جامع بیان العلم وفضله ، ج ‌٢، ص ‌٤٥.