سر الصلاة( معراج السالكين و صلاة العارفين) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٤ - مقدمة آية الله جوادى آملى

شود، تا آنكه فتوحات ثلثه واقع شود.» و سپس به اقسام سه‌گانه فتح (فتح قريب، فتح مبين، فتح مطلق) به استناد آيات سوره‌هاى «فتح» و «صف» و «نصر» و برداشت عرفانى خاص به خود پرداخته شده. منبع اصلى اين استنباط عرفانى را مى‌توان در نوشته‌هاى عرفاى سلف، نظير تأويلات مرحوم مولى عبد الرزاق كاشانى، يافت. ايشان در آغاز تأويل سوره «فتح» چنين مى‌فرمايند: فتوح رسول اللَّه (ص) ثلاثة: أولها، الفتح القريب ... و ثانيها، الفتح المبين ... و ثالثها، الفتح المطلق. [١] و مرجع اين اقسام همان آيه‌هاى سور مزبور است. گرچه در تشريح معانى «فتوح سه‌گانه» اختلاف تعبير يا تفسير وجود دارد، ولى خطوط كلى آن همسان است.

سرّ تكرار تكبير

مرحوم شيخ جعفر، صاحب كتاب قيّم كشف الغطاء، كه از فقهاء نامدار و كم‌نظير اماميه به شمار مى‌آيند، سرّ تكرار «تكبير» را در اذان چنين دانستند: «بار اول براى تنبيه غافل، و بار دوم براى تذكر ناسى، و بار سوم براى تعليم جاهل، و بار چهارم براى دعوت متشاغل است ... و راز تكبيرهاى هفتگانه هنگام نيّت همانا برطرف نمودن غفلت نمازگزار از انكسار و ذلت در پيشگاه خداوند است. و رقم هفت، اشاره به آسمانهاى هفتگانه و زمينها و درياهاى ... هفتگانه مى‌باشد.» [٢] گرچه «تكبير» ظاهراً تعظيم بوده و از سنخ توصيف جمالى حق است، ليكن طبق تحقيق گذشته بازگشت آن به «تسبيح» بوده و از شئون توصيف جلالى حق محسوب مى‌شود. و از طرف ديگر، گرچه تذكر به هر كدام از نعمتهاى هفتگانه مايه تعظيم خداست، ليكن آنچه از حديث حضرت أبى ابراهيم، امام كاظم (ع)، در فصل چهارم از مقاله دوم كتاب امام (ره) آمده، استفاده مى‌شود اين است كه هر «تكبير» در قبال برطرف شدن يك حجاب از حجابهاى هفتگانه است؛ چنانكه رسول اكرم (ص) وقتى به مقام‌ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى‌ رسيد، يكى از حجابها برطرف شد، و آن حضرت (ص) تكبير گفت و كلماتى را كه در دعاى «افتتاح» است مى‌گفت؛ و هنگامى كه حجاب دوم برطرف شد، تكبير گفت؛ تا برطرف شدن هفت حجاب كه هفت تكبير گفته شد.

[١] تأويلات، ج ٢، ص ٥٠٥- ٥٠٦.

[٢] كشف الغطاء، «خاتمة فى بيان اسرار الصلاة»، ص ٢٩٣.