و در موارد مشابهى با اين لحن مى‌فرمايد كه صاحبان اين عقايد نادرست، «علم» و اعتقاد مطابق با واقع و مستند به برهان ندارند بلكه به «ظنّ» و گمان بى دليل و مخالف با واقع، بسنده كرده اند١.

و در مورد منكرين معاد هم مى‌فرمايد:

«وَ قالُوا ما هِيَ إِلاّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِكُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْم إِنْ هُمْ إِلاّ يَظُنُّونَ»٢.

و (كافران) گفتند: جز اين زندگى دنيا حياتى نيست كه مى‌ميريم و زندگى مى‌كنيم و جز روزگار، چيزى ما را نابود نمى‌كند (در صورتى كه) به اين مطلب، علمى ندارد و تنها گمانى مى‌برند.

همچنين در آيات ديگرى بر اين نكته، تأكيد شده كه انكار معاد، تنها گمان بى دليل و نادرستى است٣. البته ممكن است گمانهاى بى دليل در صورتى كه موافق هواى نفس باشد مورد قبول هوى پرستان، واقع شود٤ و در اثر رفتارهاى متناسب با آنها و ارتكاب گناهان تدريجاً به صورت اعتقاد جزمى، جلوه كند٥ و حتى شخص بر چنين اعتقادى پافشارى نمايد٦.

قرآن كريم، سخنان منكرين معاد را نقل كرده است كه غالباً چيزى بيش از استبعاد نيست و احياناً اشاره به شبهات ضعيفى دارد كه منشأ استبعاد و شك در امكان معاد شده است٧. از اينرو، از يك سو، پديده هاى مشابه معاد را يادآور مى‌شود تا رفع استبعاد گردد٨، و از سوى ديگر به پاسخ شبهات، اشاره مى‌كند تا هيچ گونه شبهه‌اى باقى نماند و امكان وقوعىِ معاد، كاملا تثبيت شود. ولى به اين مقدار، اكتفاء نمى‌كند و علاوه بر حتمى بودن اين وعده الهى و

[١] مؤمنون / ١١٧، نساء / ١٥٧، انعام / ١٠٠، ١١٩، ١٤٨، كهف / ٥، حج / ٣، ٨، ٧١، عنكبوت / ٨، روم / ٢٩، لقمان / ٢٠، غافر / ٤٢، زخرف / ٢٠، نجم / ٢٨. [٢] سوره جاثيه، آيه ٢٤. [٣] قصص / ٣٩، كهف / ٣٦، ص / ٢٧، جاثيه / ٣٢، انشقاق / ١٤. [٤] سوره القيامه، آيه ٥. [٥] روم / ١٠، مطفّفين / ١٠-١٤. [٦] سوره نحل، آيه ٣٨. [٧] هود / ٧، اسراء / ٥١، صافات / ١٦، ٥٣، دخان / ٣٤-٣٦، احقاف / ١٨، ق / ٣، واقعه / ٤٧-٤٨، مطفّفين / ١٢-١٣، نازعات / ١٠-١١. [٨] امورى كه مثل يكديگرند در همان جهان مماثلت، حكم واحدى خواهند داشت؛ خواه حكم به امكان باشد و يا حكم به عدم امكان «حكم الامثال فى ما يجوز و ما لا يجوز واحد».