لقاي الهي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٢ - انگاره حرکت اختياري انسان در آيه شريفه

مسير مستقيم را انتخاب کند و يا به سمت راست و يا چپ حرکت کند و مي‌تواند بايستد و حرکت نکند. حرکت اختياري دو گونه است:

الف) حرکت غريزي: در روان‌شناسي از آن به حرکت رفلکسي، شرطي و انعکاسي نيز ياد مي‌شود. عامل اين حرکت غيرعقلاني است و اين حرکت با تفکر و آگاهانه انجام نمي‌پذيرد و محرک آن غريزه است. همانند گريه کودک پس از تولد كه غريزي بوده و آگاهانه و برخاسته از فکر نيست. غريزه عامل مشترک در حيوان و انسان است و باعث حرکت‌هاي اختياري آن‌ها مي‌گردد. وجود غريزه در حيوان باعث مي‌شود به هنگام گرسنه شدن به سوي غذا برود و حيوان در انجام اين حرکت مختار است و به همين خاطر حيواني كه شلاق مي‌خورد به حرکتش سرعت مي‌بخشد و يا جهت حرکت خود را تغيير مي‌دهد. حرکت‌هاي غريزي از آن روي که غريزي‌اند بار ارزشي ندارند و به خوب و بد و زشت و زيبا متصف نمي‌گردند.

ب) حرکت عاقلانه و آگاهانه: پيش از انجام اين گونه حرکت انسان درباره سود و زيان آن فکر مي‌کند و جهت حرکت و مقصد آن را شناسايي كرده و سپس تصميم به انجام آن مي‌گيرد. اين حرکت در حيوانات وجود ندارد؛ چون آن‌ها از فکر و عقل برخوردار نيستند، گرچه ممکن است مرتبه بسيار ضعيفي از اين حرکت در برخي از حيوانات وجود داشته باشد. البته خداوند علاوه بر انسان، جن را نيز داراي شعور، آگاهي و قدرت انتخاب معرفي کرده است و بر اين اساس جن نيز داراي حرکت اختياري آگاهانه، تکليف و مخاطب رسالت انبياست: