دوانقی دارم. به منصور خبر داده بودند که من از شیعیان امام صادق (علیه‌السلام) هستم؛ لذا منصور وضو گرفتن مرا زیر نظر گرفت تا در صورتی که مانند شیعیان وضو می‌گیرم، مرا به قتل برساند، اما من به دستور امام به شیوۀ آنان وضو می‌گرفتم. وقتی منصور وضو گرفتن مرا دید، نه تنها از خون من گذشت، بلکه پاداشی به من داد. امیدوارم همان‌گونه که در دنیا جان و خون ما را حفظ می‌کنید، در قیامت ما را مورد شفاعت قرار دهید!»

امام صادق (علیه‌السلام) خط‫مشی کلی معصومان (علیهم‌السلام) را بیان می‌کنند: «به علت حفظ جان او این‌گونه دستور دادم.» سپس طریقۀ صحیح وضو گرفتن را به داود زربی آموزش می‌دهند.[٢٢٢]

در این روایت، امام صادق (علیه‌السلام) به‫علت حفظ جان و مال حکم خاصی را بیان می‌کند.

هم‌چنین در مواردی با این‌که فرد از اصحاب خاص به شمار می‌آید و حکم واقعی را می‌داند، امام دستور به عمل بر خلاف حکم واقعی تا مدتی می‌دهند. نمونۀ آن را در حدیث مفصل علی بن یقطین که امام کاظم (علیه‌السلام) در طریقۀ وضو برای او نوشتند، می‌توان یافت. حضرت در پاسخ نامۀ او می‌نویسند: «منظور تو از این سؤال را فهمیدم. از این به بعد سه بار مضمضه کن، سه بار استنشاق کن و تمامی ‌اعمال وضو را سه بار انجام بده.» در حالی که علی بن یقطین وقتی نامۀ حضرت را دید که حضرت بر خلاف عمل اصحاب دستور داده‌اند، تعجب کرد، ولی چون نامۀ حضرت بود به آن عمل کرد و جانِ او از دست هارون حفظ شد.[٢٢٣]

در این روایت امام (علیه‌السلام) حکم موقتی بیان می‌کند که دلیلی جز حفظ جان، موقعیت و شخصیت علی بن یقطین ندارد. تصریح به این کار و دلایل آن در روایت مفصل امام صادق (علیه‌السلام) به فرزندان زراره در خطاب به زراره بیان شده است. در این روایت امام (علیه‌السلام) در مقام دل‌جویی از زراره علت بیان احکام متفاوت برای موضوع واحد را با یک مثال بیان می‌کنند: «آن فردی [اشاره به مقام امامت دارند] که در بین شما تفرقه می‌اندازد، چون چوپانی می‌ماند که به مصلحت گوسفندان آگاه‌تر است؛ اگر صلاح بداند آن‌ها را پراکنده می‌کند و اگر صلاح ببیند آن‌ها را جمع می‌کند تا از فساد و نابودی حفظ کند و به جایگاه امن برساند.»[٢٢٤]

با واضح شدن این موضوع که معصومان (علیهم‌السلام) حافظ جان و موقعیت اصحاب بوده‌اند، در مراجعه به روایات باید دقت داشت که اگر راوی از افراد مطرح و

[٢٢٢] . ر.ک: رجال الکشی، ص٣١٣، ح٥٦٤.

[٢٢٣] . ر.ک: الإرشاد، ج‌٢، ص٢٢٧.

[٢٢٤] . رجال الکشی، ص١٤٠، ح٢٢١.