حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٦ - روش شناسی آیت الله بروجردی در کشف سندهای مرسل با تأکید بر کتاب «الموسوعة الرجالیة»

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، توسط نسخه‌نویسان رخ داده است.[٧٠] ناسازگاری طبقۀ حسن بن راشد (مولی بنی العباس) که جزو اصحاب امام صادق و امام کاظم (علیه‌السلام) است[٧١] با طبقۀ پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، گواه بر سقط و افتادگی در سند است. هم‌چنین در نقل شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه عبارت «عن أبی‌عبدالله (علیه‌السلام) » آمده[٧٢] و شیخ صدوق در ثواب الأعمال با سند خود از حسن بن راشد و او از ابو‌بصیر از امام صادق (علیه‌السلام) از پدرانش از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) گزارش کرده است.[٧٣] دلیل صحت سند شیخ صدوق این است که روایت مورد بحث در واقع، تقطیع از خبر طولانی معروف به «حدیث أربعمائه» است که سند آن در کتاب خصال صدوق چنین آمده: «عن القاسم بن یحیی عن جدّه الحسن بن راشد عن أبی‌ بصیر و محمد بن مسلم عن ابی‌عبدالله (علیه‌السلام) عن ابیه عن جدّه عن آبائه عن امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و...».[٧٤] افزون بر این، جست‌وجو در سایر روایات حسن بن راشد از امام صادق (علیه‌السلام) نشان می‌دهد که روایات وی از آن حضرت، به دو صورت باواسطه و بی‌واسطه گزارش شده است.

نمونۀ چهارم: در سند یکی از روایات الکافی چنین آمده:

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیی عَنْ غِیَاثِ‌ بْنِ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ عَنْ‌ أَبِی‌ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (علیه‌السلام) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) أَجْرَى الْخَیْلَ و... .[٧٥]

آیت‌الله بروجردی در راستای تبیین ناسازگاری روایت محمد بن یحیی از غیاث بن ابراهیم معتقد است، نام احمد بن محمد در سند مذکور توسط نسخه‌نویسان افتاده است.[٧٦] در این سند دو احتمال قابل تصور است؛ نخست آن‌که، در سند روایت افتادگی رخ داده و آن هم نام احمد بن محمد بن عیسی اشعری است که شاگرد محمد بن یحیی الخزاز است؛ به قرینۀ سایر اسانید روایات که در آن محمد بن یحیی عطار با واسطۀ احمد اشعری از محمد بن یحیی خزاز و او از غیاث و یا طلحة بن زید ـ که در طبقۀ غیاث بن ابراهیم قرار دارد ـ روایت کرده است. احتمال دیگر آن‌که، سند را معلق به حدیث پنجم همین باب بدانیم که روشن می‌شود مراد از محمد بن یحیی، خزاز است نه عطار.[٧٧]

آیت‌الله بروجردی در موارد بسیاری، ضمن مرتب‌سازی سند و تبیین رابطه میان

[٧٠]. الموسوعة الرجالیة، ج١ ص٣٦٩؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص٩٤.

[٧١]. رجال الطوسی، ش٢١٧٢، و٤٩٧٣.

[٧٢]. وسائل الشیعه، ج٢ ص١٣٢ ح١٧١١.

[٧٣]. ثواب الأعمال، ص٢٣.

[٧٤]. الخصال، ص٦١٠، ح١٠.

[٧٥]. الکافی، ج٥، ص٤٩، ح٧.

[٧٦]. ر.ک: الموسوعة الرجالیة، ج١، ص٣٨٤؛ اسانید کتاب الکافی، ج٨، ص٣٨١.

[٧٧]. ر.ک: الکافی، ج٩، ص٤٦٦، ح٨٢٨٩، پانوشت (محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن محمد بن یحیی، عن طلحۀ بن زید).