چشم دوخته‌اند، درباره شناخت‌هاى وحيانى و جهان‌شناختى دينى نيز، سخنى به دور از حقيقت دارند؛ بنابراين بايد ديد فرد درباره ابزار جهان‌شناسى چگونه مى‌انديشد.

ج. ابزار شناخت در نظر امام خمينى قدس سره‌

شناخت و دريافت حقايق هستى و راهيابى به اسرار نهفته در گيتى براى انسان، از راه‌هاى گوناگون صورت مى‌پذيرد.

١. حواسّ ظاهر

معرفت به برخى حقايق از راه حواسّ انجام مى‌گيرد و كسى كه فاقد حسّى باشد از معرفت حاصل از راه آن نيز بى‌نصيب است.[١] «من فقد حيّساً فقد فقد عليماً»[٢]

٢. عقل و ادراكات عقلى‌

استفاده از ادراكات عقلى، مورد توجّه اكيد اسلام است و روايات شريفه از جمله «دين اللّه لايصاب بالعقول‌» مربوط به احكام تعبّدى دين است و گرنه در باب اثبات صانع، توحيد و تقديس، اثبات معاد و نبوّت، بلكه مطلق معارف، از عقل مى‌توان استمداد جست و كلام برخى كه مى‌گويند در اثبات توحيد فقط بايد به دليل نقلى اعتماد جست، از مصايب است.[٣]

٣. فطرت و بينش‌هاى فطرى‌

در انسان، بينش‌هاى فطرى فراوانى وجود دارد، از جمله بينش فطرى نسبت به توحيد و معاد؛ بلكه رؤوس همه معارف و عقايد فطرى‌اند.[٤]

٤. رؤياهاى صادقه‌

عامل اصلى مشاهدات نفسانى و آگاهى از حقايق هستى، انقطاع وانسلاخ نفس از توجّه به طبيعت و زندگى طبيعى است، اين انقطاع گاهى از راه خواب صورت مى‌پذيرد؛[٥] اين‌گونه خواب‌ها را «روياهاى صادقه» مى‌خوانند.

[١]. امام خمينى، مصباح الهداية الى الخلافة و الولاية، ص ٢٧ و ٣٧.

[٢]. همان.

[٣]. امام خمينى، آداب الصلوة، ص ٢٠٠.

[٤]. صحيفه‌نور، ج ١٤، ص ١٣٤؛ طلب و اراده، ص ١٥٤، ١٥٥، چهل حديث، حديث ١٠، ص ١١، ١٦٨ و ١٨٠.

[٥]. شرح اسفار( نسخه خطى در آستانه طبع)، مبحث معاد؛ تعليقات على شرح فصوص الحكم، ص ١٣٦.