آنچه در همه اين سخنان گذشته قابل دقّت و بررسى است، اين است كه: كسانى كه جشن ميلاد و مناسبتهاى ديگر اسلامى را بر مردم ممنوع نموده‌اند و آن را كار حرامى شمرده‌اند، استدلالشان بر پايه يك برداشت غلطى است از معناى «بدعت». آنان تصوّر كرده‌اند كه معناى ارتباط نداشتن با دين اين است كه در صدر اسلام، دستورى براى تشريع آن وجود نداشته باشد، يا دليل خاصّى براى آن موضوع خاص، وارد نشده باشد. و معناى مرتبط بودن با دين را در اين مى‌دانند كه در زمان صدر اسلام و زمان تشريع، دستورى در مورد آن موضوع وجود داشته باشد، يا اين كه در خصوص آن موضوع، دستور ويژه‌اى وجود داشته باشد. و حال آن كه دليل بدعت تنها اين نيست كه دليل خاصّى در مورد آن وارد شده باشد، يا وارد نشده باشد بلكه لازم است در عمومات تشريع و ادلّه كلّى كه عمل را از مرحله بدعت خارج مى‌سازد، دقّت شود؛ همچنان كه عدم وجود يك موضوعى در صدر اسلام، دليل بر اين نيست كه از نظر شرعى هم مطلوبيّتى نداشته باشد و از آن طرف، وجود آن موضوع هم دليل بر مطلوبيّت آن از نظر شرعى نمى باشد چرا كه بدعت‌

[١] - المدخل، ابن الحاج: ٢/ ٣.