موسوعة الإمام الخميني 47 (سرّ الصلوة) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٤ - سرّ تسليم در پايان نماز

رسيد، يكى از حجاب‌ها برطرف شد، و آن حضرت صلى الله عليه و آله و سلم تكبير گفت و كلماتى را كه در دعاى «افتتاح» است مى‌گفت؛ و هنگامى كه حجاب دوم برطرف شد، تكبير گفت؛ تا برطرف شدن هفت حجاب كه هفت تكبير گفته شد.

اين‌گونه از احاديث اهل بيت به منزله قواعد عرفانى است كه عرفا با اجتهاد تهذيبى و مجاهدت تزكيه‌اى فروع فراوانى را مشاهده مى‌نمايند، كه نتيجه آن اين است كه هر «تكبير» ى به نوبه خود تأسيس پايه جديد از سير معنوى است، نه تكرار مايه گذشته؛ چنانكه در پايان سر الصلوة چنين آمده است: «تكبيرات افتتاحيه براى شهود تجليات است از ظاهر به باطن، و از تجليات افعالى تا تجليات ذاتى ... و تكبيرات اختتاميه براى تجليات از باطن به ظاهر، و از تجليات ذاتيه تا تجليات افعاليه». چنانكه مرحوم قاضى سعيد قمى تكبيرهاى پايان نماز را نتايج توحيدهاى سه‌گانه مى‌داند [١].

سرّ تسليم در پايان نماز

نمازگزار پس از رجوع از وحدت به كثرت، و از حق به خلق، و از محو به صحو، و از فنا به بقاى بعد از فنا، همراهان خود را مى‌بيند، و در جمع آن‌ها حضور يافته بر آن‌ها سلام مى‌كند؛ و نيز به عنوان سلام توديع، بر انبيا و فرشتگان و معصومين عليهم السلام سلام مى‌فرستد. سپس وارد نشأه ملك مى‌گردد، و چون تازه در جمع آنان داخل مى‌شود، به آنها سلام مى‌كند؛ زيرا در متن نماز سرگرم مناجات با خالق بود: المصلّي يناجي ربّه. و با «تسليم» پايان نماز، سفر چهارم از «اسفار چهارگانه» خاتمه مى‌يابد [٢].

[١] أسرار العبادات وحقيقة الصلاة، ص ١٢١.

[٢] پايان فصل دوازدهم از مقاله دوم كتاب.