موسوعة الإمام الخميني 47 (سرّ الصلوة) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ١٩ - مقدمه آيت اللّه جوادى آملى
مقيد است نه حق مطلق، و آغاز سفر دوم حق مقيد است؛ و انجام آن حق مطلق [١]؛ كه در اين حال سفر دوم به پايان مىرسد. از اين جهت، وصول به خداى مطلق با سفر ثانى حاصل مىشود، نه با سفر اول. و اما سرّ آن كه سفر سوم و چهارم هم جزء اسرار نماز آمده، و از حديث مزبور استظهار شد، براى آن است كه در دو سفر اخير جنبه حقىِ خلق، كه همان تعينهاى خدايى است، ملحوظ است، نه صرف جنبه خلقى آنها؛ از اين لحاظ، همواره سالِك واصل همراه با شهود حق و با ديد حقْ تعينهاى الهى را مىنگرد.
نشانه آن كه نماز عصاره اسفار چهارگانه مىباشد، اين است كه اركان و افعال و اذكار و تحليل و تحريم آن گاهى از كثرت به وحدت سوق مىدهد، و زمانى در همان وحدت سرگرم است، و گاهى از وحدت به كثرت برمىگردد، و سرانجام با ديد وحدت، در كثرت مىتند؛ كه اين همان «اسفار چهارگانه» است، چنانكه در پايان متن كتاب آمده است؛ يعنى، به سوى خدا نيت كردن، و در اوصاف خدا تأمل نمودن، و به رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم شهادت دادن، و سرانجام رو به همه بندگان صالح كردن و به آنها درود فرستادن، نشانه سلوكهاى چهارگانه مىباشد.
اسرار نماز را مىتوان از آياتِ ناظر به آن، و رواياتِ شارحِ آن، و ادعيه افتتاحى يا تعقيبىِ آن، و احوال معصومين عليهم السلام در هنگام امتثال آن، و نيز شواهد عينى شاگردان آنان در حالت نماز، اثبات كرد.
هر مرتبهاى از نماز اثر مناسب آن مرحله را داراست؛ مثلًا، نمازِ نشأه اعتبار، نهى اعتبارى از فحشاء و منكر جعلى دارد؛ و صورت ملكوتى آن در برزخ، مانع
[١] مصباح الهداية إلى الخلافة و الولاية، المشكاة الثانية، المصباح الثالث، وميض ١٠.