در حديث است كه روزى پيمبر اعظم- صلى اللَّه عليه و آله و سلم- در جمع صحابه نشسته بودند، ناگهان صداى مهيبى آمد، عرض شد: اين صدا چه بود؟ فرمود: «سنگى از لب جهنم افتاد و پس از هفتاد سال اكنون به قعر جهنم رسيد» [١] اهل دل گفتند: در آن حال شنيديم مرد كافرى كه هفتاد سال داشت اكنون درگذشت و به قعر جهنم رسيد. [٢] ما همه در صراط هستيم و صراط از متن جهنم عبور مى‌كند،

إنّ الصِّراطَ جِسْرٌ عَلى‌ مَتْنِ جَهَنَّم يَمُرُّ عَلَيْهِ الْخَلائق. [٣] باطنش در آن عالم ظاهر مى‌شود. و در اين جا هر انسانى صراطى مخصوص به خود دارد و در حال سير است؛ يا در صراط مستقيم كه منتهى به بهشت مى‌شود و بالاتر، و يا صراط منحرف از چپ يا منحرف به سوى راست كه هر دو به جهنم منتهى مى‌شوند. و ما از خداوند منّان آرزوى صراط مستقيم مى‌كنيم: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ‌ [٤] كه انحراف از يك سو است‌ وَ لَا الضَّالِّينَ‌ [٥] كه انحراف از سوى ديگر. و اين حقايق در حشر به طور عيان مشهود مى‌شود.

صراط جهنم كه در توصيف آن از حيث دقت و حِدّت و ظلمت نقل گرديده است، [٦] باطن صراط مستقيم در اين جهان است. چه بسيار راه دقيق و ظلمانى است و چه مشكل است عبور از آن براى ما واماندگان، آنان كه بى‌هيچ انحرافْ راه را طىّ نمودند

جُزْنا وَ هِىَ خامِدَة [٧]

گويند و هر كس به اندازه سيرش در اين صراط در آن جا نيز همين سير منعكس گردد.

غرورها و اميدهاى كاذب شيطانى را كنار گذار و كوشش در عمل و تهذيب و تربيت‌

[١] علم اليقين ٢: ١٠٠٢؛ مسند أحمد ٢: ٣٧١

[٢] الفتوحات المكّية ١: ٢٩٨؛ علم اليقين ٢: ١٠٠٢

[٣]

إنّ الصِّراطَ جِسْرٌ عَلى‌ مَتْنِ جَهَنَّم يَمُرُّ عَلَيْهِ الْخَلائق.

علم اليقين ٢: ٩٦٧

[٤] سوره فاتحه، آيات ٥- ٧: « (پروردگارا) ما را به راه راست هدايت فرما، راه آنان كه به آنها نعمت دادى، نه راه كسانى كه بر آنها خشم فرمودى و نه راه گمگشتگان»

[٥] سوره فاتحه، آيات ٥- ٧: « (پروردگارا) ما را به راه راست هدايت فرما، راه آنان كه به آنها نعمت دادى، نه راه كسانى كه بر آنها خشم فرمودى و نه راه گمگشتگان»

[٦] بحار الأنوار ٨: ٦٤- ٧١. حِدَّت: تيزى‌

[٧] ما از جهنّم عبور كرديم در حالى كه جهنّم خاموش بود. علم اليقين ٢: ٩٧١.