بعضی را برای حج و بعضی را از حج باید یاد بگیریم، زیرا اسلام به اعتراف تمام علمای اسلام [١] در همه دستورهای خود منظورهای عالی و مقدسی را در نظر گرفته است. ما یک سلسله درسهای مقدماتی است که برای حج یعنی برای رسیدن به منظورهای اسلام از حج باید یاد بگیریم و یک سلسله درسهاست که از حج باید بیاموزیم، حج باید معلم و ما باید متعلم باشیم. آن درسهایی که ما باید برای حج بیاموزیم مقدماتی است برای رسیدن به منظورهای عالی اسلام از اجتماع عظیم حج و ما خود آن منظورها را از قرآن و سنت آموختهایم، فقط باید مراقبت کنیم که این منظورها واقعاً تأمین شود.

اسلام، ما را یعنی ملل مختلف غیر مرتبط به یکدیگر را که نه یک نژاد دارند و نه یک زبان و نه یک رنگ و نه یک حکومت و نه یک ملیت، در یک سرزمین با آمادگی روحی فوقالعادهای جمع کرده است. اجتماع قطعاً بینظیری است، اجتماعی که از لحاظ کمیت کمنظیر و شاید بینظیر است و حدود ٣٢٠٠٠٠ از خارج و یک میلیون از خود کشور سعودی امسال (١٣٨٧ قمری) آمده بودند. و اما از لحاظ کیفیت قطعاً بینظیر است زیرا اولًا طبیعی طبیعی است، هیچ زوری پشت سر آن نیست، اجتماعی که بر اساس مطامع نیست بلکه مطامع را پشت سر گذاشتهاند، اجتماعی که در آن انگیزه جنسی یا تفرج و تفنن وجود ندارد، حداکثر این است که اخیراً از رنج آن کاستهاند، اجتماعی که ولو موقتاً تفاخرات و منیتها کنار گذاشته شده، همه با یک نوع فکر و یک نوع ذکر و یک نوع لباس و یک نوع عمل و در یک راه قدم برمیدارند. تا اینجا اسلام انجام داده، از آن به بعد یعنی استفاده از این اجتماع عظیم خالص با ماست.

[١]. منکرین فعلًا منقرض شدهاند.