عبرتهاي خرداد - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٣ - اعتباري خواندن ارزشها
اثبات نيست. آنچه در اين باره ميتوان به مثابة واقعيتِ قابل دفاع پذيرفت، تنها همين است كه ارزشها، چيزهايي هستند كه انسانها اعتبار ميكنند.
اگر به جوامع گوناگون نظر كنيم، و دورههاي مختلف تاريخ را در نظر بگيريم به اين واقعيت پي ميبريم كه در هر يك از آنها، سلسله اموري خوب تلقي ميشدهاند كه «بايد» انجام ميشدند، و نيز مجموعه كارهايي بد قلمداد ميشده كه ميبايست همگان از آنها پرهيز ميكردند. اما اين بد يا خوب شمردنها، همگي از عواملي اجتماعي، رواني، ... و در شرايط زماني و مكاني خاصي برميخاستند، و در حقيقت، اين عوامل و شرايط بودند كه چنين گرايشهايي را بر ميانگيختند. اين گرايشها خود، ملاك قطعي و ثابتي ندارند و بدين روي ممكن است امروز جامعهاي كاري را خوب بداند ولي روزي ديگر در آن جامعه همان عمل زشت تلقي شود، يا در دو جامعة مختلف يك عملِ خاص دوگونه ارزش متضاد داشته باشد. بنابراين خوبي و بدي، ملاكي واقعي و ثابت ندارند، و عوامل و شرايطاند كه گرايشهاي روانيِ خاصي را در مردم ايجاد ميكنند. اين فراگردها قابل فرموله كردن نيستند و رابطهاي منطقي نيز ميان آنها نميتوان برقرار ساخت. اجمالاً ميتوان ديد كه احساسي در اجتماعي پديد ميآيد و مردم چيزي را ميپسندند و آن را محترم شمرده، زيبا تلقي ميكنند. به همين ترتيب روزي نيز ممكن است در همين زمينه، نظر آنان تغيير كند و آن چيز را ناپسند بشمارند.
گاه نيز در جامعهاي بين برخي گروهها اختلاف نظرهايي پديد ميآيد و ميان خواستههاي آنان تعارضاتي پيدا ميشود، و در نهايت، بسته به اينكه شرايط اجتماعي بيشتر با كدام يك از اين گروهها همراه باشد ممكن است گرايشهاي آن گروه غالب آيد و «خوب» تلقي شود، و ديگر گرايشها كنار روند. بنابراين از نظر پوزيتويستها، هيچ عملي ذاتاً قبيح نيست و خوبي و بدي، ملاك و معيار ثابت و تغيير ناپذيري نزد عقل ندارند.