چکیده ایی از اندیشه های بنیادین اسلامی - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٠ - تساهل و تسامح در ارزش ها

مربوط به علوم كه از راه تجربه به دست آمده‌اند، بايد مورد بحث و مناقشه قرار گيرند تا به نظرياتى متقن‌تر و نزديك‌تر به واقع برسيم؛ اما مسايل مربوط به ارزش‌ها تابع توافق‌هاى مردم است و ممكن است حكمى فعلا ارزش داشته باشد و به آن عمل كنند و پس از مدتى ارزش خود را از دست بدهد و حتى ضد ارزش شود! البته ممكن است رفتارى مورد توافق همه مردم در همه زمان‌ها باشد و همه آن را داراى ارزش بدانند. پس اين بحث و مناقشه در مورد مسايلى صورت مي‌گيرد كه تمام افراد در آن اشتراك داشته باشند، و در اين صورت است كه همه افراد بايد آن امر مشترك را رعايت كنند تا اختلاف، نزاع و هرج و مرج پيش نيايد. اما مسايلى كه مربوط به اشخاص يا خانواده‌هايشان است، نمي‌تواند محل بحث و مناقشه قرار گيرد. چه بسا كه پيروان يك دين چيزى را خوب مي‌دانند و پيروان دين ديگرى، همان چيز را بد مي‌دانند. از همين رو در چنين امورى بايد با تسامح و تساهل برخورد كنيم.

براى روشن شدن مطلب بايد به نقد و بررسى آن بپردازيم. اصلى‌ترين مسأله اين است كه: آيا اين ارزش‌ها تابع ذوق و توافق مردم است و به آداب و رسوم ايشان بستگى دارد يا اين كه وراى ذوق و توافق مردم، داراى حقيقتى است؟ نتيجه اين اختلاف در آن جا ظاهر مي‌شود كه اگر بگوييم ارزش‌ها داراى جايگاه واقعى هستند، مي‌توانيم در حسن و قبح اشيا بحث كنيم و بر حسن يا قبح اشيا استدلال كنيم؛ زيرا داراى پشتوانه واقعى هستند. در اين صورت مي‌توانيم بين اين ارزش‌ها و پشتوانه واقعى آنها مقايسه كنيم و اگر ارزشى با پشتوانه واقعيش مطابقت داشت، بگوييم كه اين ارزش حقيقت دارد و اگر مطابقت نداشت، بگوييم حقيقت ندارد. پس تصديق يك ارزش و محكوم كردن ارزشى ديگر در صورتى صحيح