حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٨٨ - نشانهشناسی احادیث تقطیعشده در کتابهای روایی
٢٩ برقی در کتاب المحاسن، حدیث ٤٢ کلینی در کتاب الکافی، شیخ صدوق حدیث ١٦ کتاب فقیه و حدیث ١٥ علل الشرائع، همچنان که شیخ طوسی در کتاب تهذیب حدیث ٦.[٢٥٠]
نمونه دیگر از روایتهای تقطیعشده در دوره اولیه (قرن اول تا سوم)، روایت حَرث بن مغیره از امام صادق(ع) است:
عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ(ع) قَالَ: جَاءَ أَبُوبَكْرٍ وَ عُمَرُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(ع) حِینَ دُفِنَ النَّبِی ٦ وَ الْحَدِیثُ طَوِیلٌ فَقَالَ لَهُمَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع) أَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا أَنِّی لَمْ أُشْهِدْكُمَا أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ ٦ فَإِنَّهُ قَالَ لَا یرَی عَوْرَتِی أَحَدٌ غَیرُكَ إِلَّا ذَهَبَ بَصَرُهُ وَ لَمْ أَكُنْ لِأُوذِیكُمَا بِهِ وَ أَمَّا كَبِّی عَلَیهِ فَإِنَّهُ عَلَّمَنِی أَلْفَ حَرْفٍ كُلُّ حَرْفٍ یفْتَحُ أَلْفَ حَرْفٍ فَلَمْ أَكُنْ لِأُطْلِعَكُمَا عَلَی سِرِّ رَسُولِ اللَّهِ؛[٢٥١] امام صادق(ع) فرمود: ابوبکر و عمر زمانی که پیامبر ٦ به خاک سپرده شدند، نزد امیر مؤمنان(ع) آمده بودند - حدیث طولانی است- امیر مؤمنان(ع) به آن دو فرمود: اما در آنچه اعتراض داشتید که چرا در امر [غسل و کفن] رسول خدا شما را شرکت ندادم به این دلیل است که ایشان فرمود: کسی غیر از تو عورت مرا نبیند مگر اینکه کور شود و من نخواستم تا بدین سبب، آسیبی متحمل شوید؛ اما نزدیکبودنم بر پیامبر [و درگوشی سخن گفتم با وی در آن لحظه برای انتقال علوم نبوی بود] چرا که پیامبر هزار حرف به من تعلیم داد که از هر حرفی هزار حرف گشوده میشود و من هرگز برای شما از این سِرِّ رسول خدا پرده بر نمیدارم.
در این روایت از کلمه «الحدیث طویل» برای نشان دادن تقطیع و اختصار آن استفاده شده است.[٢٥٢]
جدول ذیل نتیجه بررسیهای صورتگرفته در تمام منابع حدیثی قرن اول تا سوم را نشان میدهد. گفتنی است ملاک بررسی، وجود الفاظ دلالت کننده بر تقطیع در کتابهاست.[٢٥٣]
[٢٥٠]. ر.ک: آداب امير المؤمنين ٧، مقدمه ص ٨.
[٢٥١]. بصائر الدرجات، ج ١، ص ٣٠٨؛ لازم به ذکر است این حدیث در منابع دیگر بهصورت کامل نیامده است؛ مانند ر.ک: الخصال، ج ٢، ص ٦٤٨.
[٢٥٢]. معمولاً مؤلفان و مصنفان کتابهای روایی، با استفاده از کلمات خاصی بهاختصار و تقطیع صورت پذیرفته اشاره میکردهاند تا مخاطب را از تقطیع صورت پذیرفته آگاه کنند. کلماتی مانند الحدیث طویل، اخذنا منه موضع الحاجه و ...
[٢٥٣]. کلیدواژگان بیانشده اعم از کلام مصنف و محقق کتاب بوده ولی با تحقیق صورتگرفته، تحقق تقطیع یقینی است. کلیدواژگانی چون «الخبر» و «الحدیث طویل» نشاندهنده تقطیع مصنف کتاب است اما کلیدواژهای چون «قطعة من الحدیث» و «تقطیع فی العبارة» نشان از تقطیعات بررسیشده توسط محققین کتاب بوده و در تمامی الفاظ مذکور صادق است.