خداى متعال در كلام خود مى‌فرمايد: خدا را بپرستيد و هيچ‌چيزى را در عبادت- شريك او قرار ندهيد. «لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً».* [١] ظاهر اين كلام نهى از پرستش معمولى بت‌هاست. چنانكه در جاى ديگر مى‌فرمايد: دورى گزينيد از پليدى‌ها كه بت‌ها باشند. [٢] ولى با تأمل و تحليل معلوم مى‌شود كه پرستش بت‌ها براى اين ممنوع شده است كه خضوع و فروتنى در برابر غير خدا است و بت بودن معبود نيز خصوصيتى ندارد. چنانكه خداوند اطاعت شيطان را عبادت او به‌حساب آورده و مى‌فرمايد: آيا فرمان ندادم به شما اى بنى آدم كه شيطان را نپرستيد. [٣] و با تحليلى ديگر معلوم مى‌شود كه در طاعت و فرمانبرى انسان ميان خود و غير فرقى نيست، يعنى همان گونه كه از غير نبايد اطاعت كرد، از خواسته‌هاى نفس نبايد در برابر خداى متعال اطاعت و پيروى كرد. خداوند مى‌فرمايد: آيا ديدى كسى را كه هواى نفس خود را خداى خود قرار داده؟ [٤] و با تحليل دقيق‌تر مشخص مى‌شود كه نبايد به غير خدا التفات داشت، و از خدا غفلت كرد. زيرا توجه به غير خدا استقلال دادن به غير خداست. و خضوع و كوچكى در برابر اوست. خداوند مى‌فرمايد: سوگند مى‌خورم ما بسيارى از جنّ و انس را براى جهنم آفريديم آنان همان غفلت‌كنندگان از خدا هستند. [٥] چنانكه ملاحظه مى‌شود از آيه كريمه‌ «وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً» اين‌گونه استنباط مى‌گردد: كه نبايد بت‌ها را پرستش كرد، و اگر بخواهيم با وسعت نظر بيشترى توجه كنيم خواهيم دانست كه انسان بدون اجازه خدا نبايد از ديگرى پيروى كند. و حتى با نظرى دقيق‌تر انسان نبايد از دلخواه خود نيز پيروى كند. و باز با ژرف‌نگرى بيشتر انسان نبايد از خدا غفلت كند، و به غير او التفات كند. به همين ترتيب، يعنى ظهور يك معناى ساده ابتدايى از آيه و ظهور معناى وسيع‌تر به دنبال آن، و همچنين ظهور و پيدايش معنايى در زير معناى ديگر در سراسر قرآن مجيد جارى است. و با تدبّر در اين معانى معناى حديث معروف روشن مى‌شود، كه از پيامبر اكرم مأثور و در كتب حديث و تفسير نقل شده است كه قرآن ظاهرى دارد و باطنى و براى باطن قرآن باطنى تا هفت بطن خواهد بود. پس قرآن ظاهرى دارد و باطنى كه هر دو از كلام اراده شده‌اند. جز اينكه اين دو معنى در طول هم مرادند. نه در عرض همديگر، نه اراده ظاهر لفظ اراده باطن را نفى مى‌كند، و نه اراده باطن مزاحم اراده ظاهر است. [٦]

[١] . «اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً»، سوره مباركه نساء، آيه ٣٦.

[٢] . «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ»، سوره مباركه حج، آيه ٣٠.

[٣] . «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ»، سوره مباركه يس، آيه ٦٠.

[٤] . «أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ». سوره مباركه جاثيه، آيه ٢٣.

[٥] . «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ ... أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ»، سوره مباركه اعراف، آيه ١٧٩.

[٦] . قرآن در اسلام، ص ٣٠.