كلّى را دارد، برخلاف قاعده فقهيه كه صلاحيت استنتاج حكم جزئى را هم دارد. ٢. مسئله اصولى مفيد به حال مجتهد بوده و مقلّد از آن بهره‌اى ندارد، برخلاف قاعده فقهيه كه نتيجه آن مفيد به حال مقلّد بوده و مجتهد نيز مى‌تواند براساس آن فتوى صادر كند. [١] گرچه شيخ مرتضى انصارى و آقا ضياء عراقى در تفاوت بين قاعده اصولى و فقهى نظر ديگرى دارند كه به‌دليل طولانى شدن از ذكر آنها خوددارى مى‌شود. [٢]

٣٤٩. قاعده الجمع مهما امكن اولى من الطّرح‌

به مبحث «جمع مهما امكن اولى من الطرح» رجوع شود.

٣٥٠. قاعده تجاوز [٣]

هرگاه در انجام دادن عملى شك كرده باشيم در حالى كه زمان آن گذشته باشد، و يا وارد جزء ديگر شده باشيم. «قاعده تجاوز» مى‌گويد: به شك خود اعتنا نكن.

مثال ١. آفتاب طلوع كرده و من شك دارم آيا نماز صبح را به جا آورده‌ام يا خير؟ با اعمال قاعده تجاوز حكم مى‌كنم كه نماز صبح را خوانده‌ام، و فراغ ذمّه حاصل شده.

مثال ٢. وارد ركوع شدم شك مى‌كنم آيا قرائت نماز را به جا آورده‌ام يا خير؟ و يا وارد سجده شده شك مى‌كنم آيا ركوع را به جا آورده‌ام يا خير؟ قاعده تجاوز از محلّ مى‌گويد: به شك خود اعتنا نكن و بگو به جا آورده‌ام. در كتاب اصول الاستنباط [٤] ده روايت در مورد اين قاعده ذكر مى‌كند، كه ما به ذكر دو روايت اكتفا مى‌كنيم: ١. در صحيحه زراره از امام صادق (ع) سؤال مى‌شود: شخصى در ركوع است شك مى‌كند آيا قرائت را به جا آورده يا خير؟ تكليف چيست؟ حضرت فرمود: بگذرد (يعنى به شك خود اعتنا نكند.). عرض كرد: شك كرد آيا ركوع را به جا آورده يا خير؟ در حالى كه در حال انجام دادن سجده است، فرمود: بگذرد. بعد حضرت فرمود: وقتى از چيزى خارج و داخل در غير آن شدى به شك خود اعتنا نكن. [٥] ٢. در روايت ديگر فرمود: اگر زمان انجام دادن امرى منقضى شده باشد و تو شك در انجام دادن آن كردى اعاده لازم نيست. [٦] در اين قاعده در چهار مقام بحث خواهيم داشت.

مقام اول: آيا قاعده تجاوز همان قاعده فراغ است يا دو قاعده هستند؟ برخى معتقدند كه قاعده‌

[١] . فوائد الاصول، ج ١، ص ١٩.

[٢] . بدائع الافكار، ص ٢٤.

[٣] . فوائد الاصول، ج ٤، ص ٦١٨؛ فرائد الاصول، ص ٤١٠؛ نوار الهداية، ج ١، ص ١١٩؛ اصول الاستنباط، ص ٢٨٧؛ اصطلاحات الاصول، «قاعده تجاوز»؛ القواعد الفقهية، ج ١، ص ٢٦٤.

[٤] . اصول الاستنباط، ص ٢٨٨.

[٥] . قال الصادق «يا زراره اذا حرجت من شى‌ء ثم دخلت فى غيره فشكّك ليس بشى‌ء»، تهذيب الاحكام، ج ٢، باب ١٦، حديث ١٤٥٩.

[٦] . «و ان شككت بعد ما خرج وقت الفوت و قد دخل حائل فلا اعاده عليك.»