لا يَجِدونَ الّا جُهدَهُم فَيَسخَرونَ مِنهُم سَخِرَ اللَّهُ مِنهُم ولَهُم عَذابٌ اليم‌ كسانى كه درباره صدقه‌ها، از بخشندگان مؤمن عيب مى‌گيرند و كسانى را كه جز به اندازه توان و تلاش خويش بيشتر نيابند مسخره مى‌كنند ...». (توبه/ ٩، ٧٩)
نيمه دوم سوره توبه به ويژه آيات ٣٨ به بعد بيانگر عتاب الهى به منافقان و رسواكننده منويات منافقان است و آنان را به عذابى دردناك وعده مى‌دهد. در دو آيه اين سوره به نفاق اهل مدينه تصريح شده است: «ما كانَ لِاهلِ المَدينَةِ ومَن حَولَهُم مِنَ الاعرابِ ان يَتَخَلَّفوا عَن رَسولِ اللَّهِ ولا يَرغَبوا بِانفُسِهِم عَن نَفسِهِ ذلِكَ بِانَّهُم لا يُصيبُهُم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ ولا مَخمَصَةٌ فى سَبيلِ اللَّهِ ولا يَطَونَ مَوطِئًا يَغيظُ الكُفّارَ ولا يَنالونَ مِن عَدُوّ نَيلًا الّا كُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صلِحٌ انَّ اللَّهَ لا يُضيعُ اجرَ المُحسِنين» (توبه/ ٩، ١٢٠)، «و مِمَّن حَولَكُم مِنَ الاعرابِ مُنفِقونَ ومِن اهلِ المَدينَةِ مَرَدوا عَلَى النّفاقِ لا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذّبُهُم مَرَّتَينِ ثُمَّ يُرَدّونَ الى‌ عَذابٍ عَظيم». (توبه/ ٩، ١٠١) در شأن نزولهاى نقل شده ذيل آيات مورد نظر به نام اعضايى از اوس و خزرج اشاره شده كه عمدتاً اوسى‌اند و در تبوك شركت نكرده‌اند. [١]
براساس گزارش آيات سوره توبه منافقان از اينكه در خانه‌هاى خود مانده و پيامبر را در تبوك همراهى نكرده‌اند راضى (آيات ٨٧، ٩٣) و از اين جهت شادمان‌اند. (آيه ٨١) آنان صدقه دهندگان (آيه ٧٩)، پيامبر و آيات خداوند را به سخره مى‌گيرند و چون رسوا شوند مى‌گويند: در كار خود جدى نبوديم (آيه ٦٥) و براى رفع تهمت از خود سوگند ياد مى‌كنند (آيات ٤٢، ٥٦) و چون پيامبر سخنانشان را مى‌پذيرد با زودباور خواندن او، وى را مى‌آزارند (آيه ٦١) و از رنج و درد پيامبر خوشحال و از شادمانى او آزرده حال‌اند.
(آيه ٥٠) آنان در سپاه تبوك جاسوسانى دارند (آيه ٤٧) و هرچند به رغم ميل خود انفاق مى‌كنند؛ اما انفاقشان پذيرفته نيست. (آيه ٥٤) دارايى و فرزندانشان مايه عذاب آنها در دنياست. (آيات ٥٥، ٥٨) به خدا و آخرت ايمان ندارند. (آيات ٤٣، ٥٤، ٦٣) نفاق مايه هلاك آنهاست (آيه ٤٢) و به عذاب الهى گرفتار خواهند بود (آيه ٦٨) و خداوند از گناهشان درنخواهد گذشت. (آيه ٨٠) پس از بازگشت مجاهدان از تبوك با سوگند دادن تلاش مى‌كنند رضايت آنان را جلب كنند. (آيات ٩٥- ٩٦)
همه كسانى كه در محله اوسىِ بنى عمرو بن عوف و نزديك مسجد قبا مسجدى‌

[١]. جامع‌البيان، مج ٧، ج ١١، ص ١٩، ٨٧؛التبيان، ج ٥، ص ٢٩٠، ٣١٩؛ اسباب‌النزول، ص ٢١٣