نيست. ديدگاه دوم تصديق ياد شده را به معناى تأييد همه يا بخشى از محتواى كتب آسمانى گذشته مى‌داند و ديدگاه سومى هم بر آن است كه كتابهاى آسمانى پيشين درباره نزول قرآن از سوى خداوند خبر داده است و نزول قرآن- نه شهادت گفتارى آن- دليل درستى آن خبر غيبى و مطابق با واقع بودن و از سوى خدا بودن كتب آسمانى گذشته است. [١] به نظر مى‌رسد، دقت در آيات مربوط و تفاوت تعابير مى‌تواند چالش ياد شده را برچيده و زمينه وحدت نظر را فراهم آورد؛ با اين توضيح كه آيات تصديق كننده را مى‌توان از يك جهت به دو دسته تقسيم كرد: دسته نخست آياتى كه در آنها تعابيرى چون‌ «الَّذى بَينَ يَدَيه» و «ما بَينَ يَدَيه» آمده است، صريحاً به تصديق كتابهاى پيش از قرآن اشاره دارد و نمى‌تواند جز به معناى تأييد كتبى چون تورات و انجيل نازل شده باشد:
«و ما كانَ هذا القُرءانُ ان يُفتَرى‌ مِن دونِ اللَّهِ ولكِن تَصديقَ الَّذى بَينَ يَدَيهِ و تَفصيلَ الكِتبِ ...». (يونس/ ١٠، ٣٧ و نيز يوسف/ ١٢، ١١١؛ بقره/ ٢، ٩٧؛ آل‌عمران/ ٣، ٣؛ مائده/ ٥، ٤٨؛ فاطر/ ٣٥، ٣١؛ احقاف/ ٤٦، ٣٠) تصديق در اين آيات يقيناً مى‌تواند به معناى گواهى دادن قرآن بر نزول الهى تورات و انجيل واقعى و تأييد همه آموزه‌هاى آن دو باشد. [٢] پر واضح است كه تصديق به اين معنا، بشارتهاى تورات و انجيل درباره بعثت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و نزول قرآن را نيز دربرمى‌گيرد. نكته شايان توجه آنكه، قرآن به عنوان يك توضيح تكميلى درباره تصديق كتابهاى آسمانى گذشته، بر «مُهَيْمِن» بودن خود نسبت به آنها تصريح مى‌كند تا از پيدايش توهم تصديق، بى‌هيچ دخل و تصرفى، پيشگيرى كند.
مهيمن بودن قرآن را هرچند متفاوت ولى نزديك به هم معنا كرده‌اند. [٣] برآيند اين معانى، آن است كه قرآن نسبت به كتب گذشته مسلط، فرادست و فراگير است و براساس آن مى‌تواند انواع دخل و تصرفها را در آنها انجام دهد، بر همين اساس آموزه‌هاى اصلى آنها را حفظ و امضا، موارد حذف و تحريف شده را يادآورى و اصلاح و تعاليم تابع شرايط خاص زمان، مكان و مخاطبان را نسخ كرده است. [٤] در دسته دوم آيات، تعابيرى چون‌ «لِما مَعَكُم» و «لِما مَعَهُم» به‌كار رفته و اشاره به اهل كتاب (يهود و نصارا) است: «يايُّهَا الَّذينَ اوتوا الكِتبَ ءامِنوا بِما نَزَّلنا مُصَدّقًا لِما مَعَكُم مِن قَبلِ ان نَطمِسَ وُجوهًا ...».
(نساء/ ٤، ٤٧ و نيز بقره/ ٢، ٤١، ٩١) هرچند مى‌توان ظاهر اين تعابير را اشاره به تورات و

[١]. قرآن‌شناسى، ج ١، ص ١٨٢- ١٨٣
[٢]. التبيان، ج ٣، ص ٥٤٢؛ مجمع‌البيان، ج٣، ص ٣١٣؛ الميزان، ج ٥، ص ٣٤٩
[٣]. جامع‌البيان، مج ٤، ج ٦، ص ٣٦٠- ٣٦٣؛مجمع‌البيان، ج ٣، ص ٣١٣؛ تفسير ابن كثير، ج ٢، ص ٦٨
[٤]. تفسير المنار، ج ٦، ص ٤١٠- ٤١١؛الميزان، ج ٥، ص ٣٤٩