پيامبر آنان از برخى طرق ديگر نيز از على عليه السلام گزارش شده است كه در آن، حضرت ضمن خواندن آيه‌ «ولَقَد ارسَلنا رُسُلًا مِن قَبلِكَ مِنهُم مَن قَصَصنا عَلَيكَ ومِنهُم مَن لَم نَقصُص عَلَيكَ ...» (غافر/ ٤٠، ٧٨)، ظاهراً اصحاب اخدود را از جمله اقوامى دانسته كه در قرآن ذكرى از پيامبر آنان نرفته است. [١] اين روايت با ظاهر گزارش قرآن نيز سازگار است.
٢. بر پايه روايت قتاده از على عليه السلام اصحاب اخدود گروهى از مردمان محلى به نام «مَذارع» در يمن بودند كه دو بار بين آنان جنگ درگرفت و مؤمنان پيروز شدند. آنان با هم عهد كردند كه با يكديگر خدعه و نيرنگ نكنند؛ امّا كافران از در مكر و حيله وارد شده، با غلبه بر مؤمنان و پيشنهاد يكى از خود آنها گودالى از آتش فراهم كرده، كسانى را كه از پذيرش آيين كفر سر باز زدند در آتش افكندند. [٢] اين گزارش از يك سو به سبب سخن گفتن از مكر كافران، شباهتى به حادثه نجران دارد كه در آن ذونواس از راه سوگند، نجرانيان را فريفت و از سويى ديگر برخلاف ظاهر روايت قرآن، اصحاب اخدود را اعم از كافران و مؤمنان معرفى مى‌كند.
٣. در گزارش ديگرى كه ابن ابزَى و ابن جُبَير نقل كرده‌اند، على عليه السلام ضمن اهل كتاب دانستن مجوس، از حليت شراب در شريعت آنان، آميزش يكى شاهان مجوس در حال مستى با خواهر خود، پشيمانى پس از هوشيارى و چاره‌جويى او سخن مى‌گويد. بنابراين گزارش، وى در توجيه خطاى خود، از جواز شرعى ازدواج با خواهر سخن گفت و كسانى را كه از صحه گذاشتن بر آن سرباز مى‌زدند، در گودال آتش افكند. [٣] اين گزارش نيز كه منشأ نزاع را نسبت نارواى يك حكم به شريعت الهى و عدم پذيرش آن از سوى مردم، نه كف* ر و ايما* ن به خدا، و طرفين نزاع را پيروان يك دين توح* يدى معرفى مى‌كند، با گزارش قرآن سازگار نيست.
٤. روايت منسوب به ابن عباس و عطيه عوفى، اصحاب اخدود را گروهى از بنى‌اسرائيل معرفى مى‌كند كه شمارى از مردان و زنان مؤمن را در گودال آتش سوزاندند.
ضحاك نيز آنان را از بنى‌اسرائيل دانسته است. [٤]
٥. برخى نيز اين داستان را بر دانيال نبى و يارانش تطبيق كرده‌اند كه به سبب سجده نكردن بر بت، به فرمان بُختُ نُصَّر* در آتش افكنده شدند؛ امّا آتش در آنان كارگر

[١]. الدرالمنثور، ج ٧، ص ٣٠٦
[٢]. جامع‌البيان، مج ١٥، ج ٣٠، ص ١٦٦؛الدرالمنثور، ج ٨، ص ٤٦٥- ٤٦٦
[٣]. جامع‌البيان، مج ١٥، ج ٣٠، ص ١٦٥-١٦٦؛ مجمع‌البيان، ج ١٠، ص ٧٠٦؛ تفسير قرطبى، ج ١٩، ص ١٩١
[٤]. جامع‌البيان، مج ١٥، ج ٣٠، ص ١٦٧؛تفسير قرطبى، ج ١٩، ص ١٩١